Zekâtnedir, nasıl hesaplanır?

Zekât, belirli bir miktarın (nisap) üzerinde mala sahip olan Müslümanların, malının belirli bir kısmını (genelde %2,5'ini) ihtiyaç sahibi belirli kişilere her yıl vermesidir. Arapça "temizlik, artma, bereket" anlamlarını içerir. İslam'ın beş şartından biridir ve Kur'an'da onlarca ayette namazla birlikte emredilir.

Zekât şu şartları taşıyan kişilere farzdır: 1) Müslüman olmak, 2) Akıllı olmak, 3) Bulûğ çağına ermiş olmak, 4) Hür olmak, 5) Nisap miktarı üzerinde malı bulunmak (temel ihtiyaçlardan fazla), 6) Bu malın üzerinden 1 kamerî yıl (yaklaşık 354 gün) geçmiş olmak. Bu şartlardan biri eksikse zekât farz olmaz.

Nisap, zekâtın farz olduğu en az mal miktarıdır. Klasik ölçüler: 1) 80,18 gram altın veya bedeli, 2) 561 gram gümüş veya bedeli. Türkiye'de Diyanet her yıl güncel altın fiyatına göre nisap miktarını ilan eder; 2026 başında yaklaşık 250.000-300.000 TL civarındadır (altın fiyatına göre değişir). Bu miktar üzerinde temel ihtiyaçlardan fazla mal varlığına sahip olan kişiye zekât farz olur.

Zekât hesaplama adımları: 1) Toplam zekât konusu malları say (nakit, banka mevduatı, altın-gümüş, ticaret malı, alacaklar). 2) Borçlarını ve temel ihtiyaçlarını düş (sürekli kullanım eşyaları zekâta tabi değildir). 3) Kalan miktar nisap üzerinde mi kontrol et. 4) Üzerinden 1 yıl geçtiyse %2,5 oranında zekât hesapla. Örnek: 400.000 TL net mal → %2,5 = 10.000 TL zekât.

Klasik fıkıhta zekâta tabi mallar: 1) Altın ve gümüş (mücevher dahil — Hanefi), 2) Nakit para ve banka mevduatı, 3) Ticaret malları (alım-satım için tutulan), 4) Hayvanlar (deve, sığır, koyun-keçi — belirli sayılardan sonra), 5) Toprak ürünleri (öşür, %5-10), 6) Madenler (rikaz, %20). Ev, araba, kişisel eşya, oturulan konut zekâta TABİ DEĞİLDİR — temel ihtiyaç kabul edilir.

Kur'an'da Tevbe 60. âyette zekât verilecek 8 sınıf sayılmıştır: 1) Fakirler, 2) Miskinler (fakirden daha muhtaç), 3) Zekât toplama görevlileri (modern dönemde devlet zekât kurumları), 4) Müellefe-i kulûb (yeni Müslüman olanlar ve gönlü İslam'a ısındırılacaklar), 5) Köleler (azat edilmeleri için), 6) Borçlular (ödeyemeyenler), 7) Allah yolunda mücadele edenler (cihad, ilim, hayır), 8) Yolda kalmışlar.

Zekât verilemeyecek kişiler: 1) Müslüman olmayan (yardım edilebilir ama zekât adı altında değil), 2) Zekât veren kişinin usûlü (anne-baba, dede-nine), füruu (çocuk-torun) ve eşi — bunlara nafaka borcu vardır, zekât değil, 3) Hz. Peygamber'in (sav) soyundan gelenler (Hâşim oğulları — Hanefi'de tartışmalı), 4) Zenginler (nisap üzerinde malı olanlar), 5) Cami, vakıf, dernek (kurumlar — bunlara "sadaka" olarak verilir, zekât değil).

Sadaka-i fıtr (fitre), Ramazan ayı sonunda Bayram namazından önce her Müslümanın (kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler için) bir fakire vermesi gereken vâcip yardımdır. Zekâttan farkları: 1) Nisap şartı yoktur — orta halli her aile verir, 2) Mal değil, kişi başına hesaplanır (her aile bireyi için ayrı), 3) Yıllık değil, Ramazan'a özeldir. Diyanet her yıl fitre miktarını duyurur (2026: yaklaşık 130-150 TL/kişi).

Zekâtın belirli bir tarihi yoktur; mal üzerinden 1 kamerî yıl geçtiğinde verilir. Her kişinin kendi "zekât yılı" vardır — mal nisaba ilk ulaştığında başlar. Çoğu kişi Ramazan ayında verir; çünkü Ramazan'da sevap kat kat artar (Tirmizî). Zekât yıl tamamlanmadan da önceden verilebilir; biriktirilirse 1 yıl bekleyip toplu da verilebilir.

Genel kural: Temel ihtiyaçlar (oturulan ev, kullanılan araba, kişisel eşya, mobilya) zekâta TABİ DEĞİLDİR. Ancak ZİYNET (kadın takıları) konusunda mezhep farkı: Hanefi'de altın-gümüş ziynet (kullanılan kolye, küpe, bilezik) zekâta tabidir; Şâfiî'de kullanılan kadın ziyneti zekâttan muaftır. Yatırım amaçlı tutulan ikinci ev, ikinci araba, kira için tutulan mülk zekâta TABİDİR.

Önce borçlardan düşülür, kalan miktar nisap üzerindeyse zekât verilir. Örnek: 500.000 TL mal + 250.000 TL borç = net 250.000 TL. Nisap altıysa zekât gerekmez; nisap üzerindeyse %2,5 verilir. Banka kredi taksitlerinde: yıl içindeki ödenecek kısım borçtan düşer, gelecek yıllar düşülmez. Kredi kartı borcu da düşülür (yıl içinde ödenecek tutar kadar).

Doğrudan ihtiyaç sahibi kişiye nakit, mal veya hizmet olarak verilebilir. Aile fertlerinden değil, başkalarına verilir. Vakıf, dernek veya devlet zekât kurumu üzerinden de verilebilir; bu durumda kurumun zekâtı doğru yere ulaştırdığından emin olunmalı. Türkiye'de Türkiye Diyanet Vakfı, Kızılay, AFAD gibi resmi kurumlar zekât kabul eder ve dağıtır.

Zekât, namaz gibi İslam'ın en temel ibadetlerinden biri olduğu için kasıtlı olarak vermemek büyük günahtır. Kur'an'da: "O kâfirlerin vay haline ki zekâtı vermezler ve ahireti inkâr ederler" (Fussılet 6-7). Hz. Ebû Bekir (ra) hilâfeti sırasında zekât vermeyi reddeden kabilelere savaş açmıştır. Pratikte: zekât borcu, ölüm halinde de mirastan düşülecek bir borç sayılır.

Hatırla İslam uygulamasında zekât hesaplama aracı vardır: nakit + altın + gümüş + ticaret malı + yatırım toplamından borçlarını düşersin, uygulama nisap kontrolü yapar ve %2,5 zekât miktarını gösterir. Diyanet'in açıkladığı güncel nisap miktarı otomatik güncellenir. Zekât yılı takibi için takvim hatırlatması kurabilir; verdiğin zekât miktarını kaydedebilirsin. Sadaka-i fıtr için ayrı hesaplama da yer alır.