Âhiret ile ilgili hadisler

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- borçluya mühlet veren veya borcunun bir kısmını ya da tamamını bağışlayan kimsenin mükâfatı; güneşin kulların başlarına kadar yaklaştırıldığı, sıcaklığının onlar için şiddetli olduğu kıyamet gününde Allah'ın arşının altında gölgelendirmesidir. Yüce Allah'ın gölgelendirdikleri dışında hiçbir kimse gölge bulamaz.

• Yüce Allah'ın kulları için kolaylık sağlamasının fazileti ifade edilmiştir. Hadiste belirtilen bu husus kıyamet gününün dehşetinden kurtuluş vesilelerinden birisidir.
• Karşılık, işlenen amellerin türünden olur.

Bir gece sahabeler Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in yanındaydılar ve o, ayın on dördüncü gecesiydi Ay'a baktı ve şöyle buyurdu: Şüphesiz Müminler Rablerini gözleriyle görecektir. Allah Teâlâ'yı bir yerde toplanmak zorunda olmadan, yorgunluk ve sıkıntı yaşamadan görecekler. Sonra Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: Sabah ve ikindi namazlarından sizi alıkoyan sebepleri ortadan kaldırabiliyorsanız bunu yapın. Cemaatle birlikte vaktinde bu namazları kılın. Çünkü Allah -Azze ve Celle-'nin yüzüne bakma şerefine nail olma sebeplerinden biri de budur. Sonra Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şu ayeti okumuştur: {Güneşin doğuşundan önce de, batışından önce de Rabbini hamdederek tespih et.}

• İman ehli Cennet'te Allah Teâlâ'yı görmekle müjdelenmiştir.
• Davet yöntemleri arasında vurgu, teşvik ve örnek verme yer alır.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- kıyamet gününde insanlar arasında ilk hükmedilecek hususun öldürme ve yaralama gibi kan dökerek birbirlerine ettikleri zulüm sebebiyle olacağını haber vermiştir.

• Kan dökme meselesi çok büyük bir meseledir. Çünkü hesap görülmeye en önemli olandan başlanılır.
• Günahlar, verdikleri zararın büyüklüğüne göre büyür. Masum canlara kıymak en büyük fitnelerdendir. Allah Teâlâ'ya şirk koşmak ve küfür dışında kan dökmekten başka büyük bir günah yoktur.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- Cennet ve Cehennem ahalisinin bazı özelliklerini haber vermiştir. Cennet ehlinin çoğunluğu: 'Her zayıf ve güçsüz görülen kimsedir.' Yani: Allah Teâlâ’ya karşı boyun eğen, O’na tevazu gösteren, nefsini O’nun için alçaltan kişilerdir. Hatta bazı insanlar onları güçsüz görür ve küçümser. Fakat Allah için böyle tevazu gösteren o kimse, Allah’ın keremini umarak O’nun adına bir yemin etse, Allah mutlaka onun yeminini boşa çıkarmaz; istediğini gerçekleştirir, duasını kabul eder. Cehennem ehlinin çoğu ise şu kimselerdir: “Utul” yani kaba, katı kalpli, aşırı sert ve çokça tartışan; yahut hayra boyun eğmeyen, edepsiz ve kötü sözlü kişi. “Cevvâz” ise kibirli, obur, iri yapılı, yürüyüşünde böbürlenen ve kötü ahlâklı kimse demektir. “Müstekbir” de hakkı reddeden ve insanları küçümseyen kişidir.

• Cennet ahalisinin vasıflanmaya teşvik edilmiş, Cehennem ahalisinin sıfatlarından da sakındırılmıştır.
• Tevazu; Allah Azze ve Celle’ye karşı, O’nun emir ve yasaklarına boyun eğip itaat etmekle olur. İnsanlara karşı tevazu ise onlara karşı kibirlenmemekle gerçekleşir.
• İbn Hacer -rahimehullah- şöyle demiştir: Cennet ehlinin çoğunluğunun bu kimseler olduğunu, Cehennem ehlinin çoğunluğunu da diğer grubun oluşturduğu beyan edilmiştir. Yoksa her iki taraf için de tam bir kapsama kastedilmemiştir.

Bu hadiste Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- Allah -Azze ve Celle-’nin yolunda savaşanların faziletinden ve cennette onlar için her ikisinin arası yerle gök arası kadar olan yüz derece (mevki) hazırladığını haber vermiştir.

Şüphesiz ki dünyada, vücudu iri yarı, Allah'ın yarattıklarına karşı büyüklenen, fiilleri ve sözleriyle kibirlenen ve böbürlenen bir adam, kıyamet günü tartıda Allah katında sinek kanadı kadar bile gelmez. Onun ne bir değeri ne de bir makamı vardır.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- kıyamet gününde kendisine şu sorular sorulmadan hiçbir kimsenin mahşer alanından Cennet'e veya Cehennem'e gitmeyeceğini bildirmiştir: Birincisi: Ömrünü nasıl geçirip tüketti? İkincisi: İlmi, Allah için mi talep etti? İlmi ile amel etti mi? Bu ilmi hak edenlere ulaştırdı mı? Üçüncüsü: Parasını nereden kazandı, helal mi, haram mı? Peki onu neye harcadı, Allah'ı razı edecek şekilde mi, yoksa O'nu öfkelendirecek şekilde mi? Dördüncüsü: Bedenini, kuvvetini, sağlığını ve gençliğini nasıl geçirdi ve onu nerede kullandı?

• Hayatı, Yüce Allah'ın razı olacağı şekilde yaşamak teşvik edilmiştir.
• Allah'ın kulları üzerindeki nimetleri pek çoktur ve kuluna bahşettiği nimetlerden onu hesaba çekecektir. Bundan dolayı Allah'ın nimetlerini, O'nu hoşnut edecek şeylerde kullanmalıdır.

Bu hadis kıyamet gününden ve cehennem azabından korkulması gerekliliğini ifade etmektedir. Öyle ki Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- kıyamet gününde cehennem ateşinin insanlardan bazısının topuklarına, bazısının dizlerine, bazısının kuşak yerlerine ve bazısınında da boynuna kadar ulaşacağını beyan etmiştir. İnsanlar dünyada yaptıkları amellere göre farklı farklı azap göreceklerdir. Allah'tan afiyet dileriz.

Ebu Hureyre -radıyallahu anhu- anlatıyor: Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Kıyamet gününde Allah Azze ve Celle şöyle buyurur: Âdemoğlu! Hastalandım da beni ziyaret etmedin. ‘Ya Rabbi! Sen âlemlerin rabbisin. Ben seni nasıl ziyaret edebilirdim ki yani: Senin bana ihtiyacın yok ki ben seni ziyaret edeyim. Bilmiyor muydun, falan kulum hasta oldu, sen ise onu ziyaret etmedin. Onu ziyaret etmiş olsaydın, beni onun yanında bulacaktın. Bu hadiste Allah Azze ve Celle'nin “Hastalandım da beni ziyaret etmedin” lafzında bir problem yoktur. Çünkü Allah Azze ve Celle'nin hasta olması imkansızdır. Çünkü hastalık noksanlık sıfatıdır Allah Teâlâ bütün noksanlık sıfatlarından beridir. Burada hastalıktan kasıt, Allah'ın veli kullarından, salih kullarından birisinin hastalığıdır. Onlar Allah Azze ve Celle’nin seçkin kullarıdır. O yüzden Onu ziyaret etmiş olsaydın, beni onun yanında bulacaktın demiş, onu benim yanımda bulacaktın dememiştir. Yemede ve içmede de beni onun yanında bulacaktın demiştir. Bu hastanın Allah Azze ve Celle'ye yakın olduğunu göstermektedir. Bu yüzden alimler: Şüphesiz ki hasta olan kimse birisine dua eder ya da beddua ederse duasına icabet olunmaya layıktır.Ey Âdemoğlu! Senden yiyecek istedim, beni doyurmadın. Yani: Senden yiyecek talep ettim beni doyurmadın Allah Azze ve Celle kendi nefsi için yiyecek talep etmeyeceği bilinen bir şeydir. Allah Azze ve Celle söyle buyurmuştur: “Yedirdiği halde onun yemeğe ihtiyacı olmayan.” Enam suresi:14. O yemekten içmekten her şeyden mustağnidir. Ama kullarından bir tanesi acıkmış, birisi bunun farkına varmış ama onu doyurmamıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Onu doyurmuş olsaydın, bunu benim katımda bulacağını bilmiyor muydun? Yani: Bunun sevabını benim katımda senin için saklanmış olarak bulacağını bilmiyor muydun? Her iyilik on mislinden yedi yüz misline kadar ve daha çoğuyla karşılık bulur. Ey Âdemoğlu! Senden su istedim yani, bana su vermeni talep ettim bana su vermedin!’ Kul şöyle der: Ya Rabbi! Sen âlemlerin rabbisin. Ben sana nasıl su verebilirdim ki? Yani: Senin yiyeceğe içeceğe ihtiyacın yoktur. Falan kulum senden su istedi. Ancak sen ona su vermedin. Ona su verseydin, bunu benim katımda bulacağını bilemedin mi? Burada da aynı şekilde senden su isteyene su vermenin faziletli olduğunun delili vardır. Şüphesiz ki sen bunun sevabını Allah Teâlâ'nın katında senin için saklanmış olarak bulacaksın Her iyilik on mislinden yedi yüz misline kadar ve daha çoğuyla karşılık bulur.

Allah Teâlâ kıyamet gününde insanların hesabını görmek ve karşılığını vermek için bir araya toplar. Müminler ayağa kalkarlar ve cennet kendilerine yaklaştırılır. Fakat kıyamet gününde mevkıfda (insanların muhakeme olunmak üzere toplanacağı yer) bulundukları müddetçe onlara açılmaz. Âdem -aleyhisselam-’a giderler ve Allah’tan cennetin açılmasını talep etmesini isterler. Âdem -aleyhisselam- onlara ben bu işin ehli değilim diye cevap verir. Bunun sebebi hepsinin cennetten çıkarılmasına sebebiyet veren hatasıdır. Onları İbrahim -aleyhisselam-’a gönderir. Çünkü o, Halilullahtır. el-Hulle sevginin en üst mertebesidir. İbrahim’e giderler ve onlara: Ben bu yüksek derecede değilim, Musa’ya gidin şüphesiz ki Allah Teâlâ arada bir vasıta olmadan onunla konuştu der. İnsanlar Mûsâ’ya giderler ve onlara ben bu işin ehli değilim. Siz İsâ’ya gidin şüphesiz Allah onu kelimesiyle yarattı der. İsâ’ya giderler. O da ben bu işin ehli değilim der. Sonra Peygamberimiz Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-’e giderler ve Allah Teâlâ’dan içinde bulundukları durumdan onları kurtarıp cenneti onlara açmasını talep etmesini isterler. Onların bu isteğini kabul eder, (şefaat için) izin ister ve kendisine izin verilir. Emanet ve rahim (akrabalık bağı) gelir ve bu ikisi sıratın sağ ve solunda dururlar. Sırat cehennemin üzerine kurulmuş bir köprüdür. İnsanlar amellerine göre üzerinden geçerler. Dünyada kim salih amel için yarıştıysa sıratın üzerinden hızlıca geçer. Aynı zamanda bunun tam tersi de mümkündür. Bazısı kurtulur ve bazısı da cehenneme düşer. Cehennemin dibine derinliğinden dolayı ancak yetmiş sene sonra ulaşır. Bundan Allah’a sığınırız.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- ashabına: "Müflis olanın kim olduğunu biliyor musunuz?" diye sordu. Sahabeler: "Aramızda müflis, parası ve malı olmayan kimsedir." dediler. Bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- "Kıyamet günü ümmetimden iflas etmiş kimse; namaz, oruç ve zekât gibi salih amel işleyen ve bununla beraber bir kimseye lanet eden, birine söven, birinin namusuna iftira atan, birinin malını yiyen ve bunu inkâr eden, birinin kanını akıtan ve o kimseye zulmeden, birine vuran ve o kimseyi küçük görendir" diye buyurdu. Zulmettiği kimseye onun iyiliklerinden verilir. Hakların iadesi ve yapılan zulümlerin hesabı görülmeden iyilikleri tükenirse mazlumun günahları alınıp zalimin defterine yazılır. Sonra da zalim kendisinde hiçbir hasenatı olmadan ateşe atılır.

• Haramlara düşmekten, özellikle de kulların maddi ve manevi haklarına ilişkin olanlardan sakındırılmıştır.
• Yaratılmışların kendi aralarındaki hakları karşılıklı anlaşmazlığa dayalıdır. Yaratıcının kendisine koşulan şirk dışındaki hakları ise mağfirete dayanmaktadır.
• Dinleyiciyi cezbeden, dikkatini çeken ve ilgisini uyandıran diyalog yöntemi, özellikle eğitim ve rehberlikte kullanılmalıdır.
• Gerçek müflisin anlamı açıklanmıştır. O da Kıyamet gününde iyilikleri alacaklıları tarafından elinden alınan kimsedir.
• Ahiretteki kısas, tüm hasenatı kapsayabilir, öyle ki onlardan hiçbir şey kalmaz.
• Allah'ın yaratılmışlara muamelesi adalet ve hakkaniyete dayanmaktadır.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- bazı mal türlerini açıklamış ve Kıyamet Günü'nde zekâtlarını ödemeyenlerin cezasından bahsetmiştir. Bu mallar şunlardır: Birincisi: Altın, gümüş ve onların hükmünde olan mallar ile ticaret mallarıdır. Bunlardan zekâtı farz olduğu hâlde zekâtı verilmeyenler var ya; Kıyamet Günü bu mallar eritilir, levhalar hâline getirilir, Cehennem ateşinde kızdırılır ve sahibine azap edilmek üzere kullanılır. Onlarla yanı, alnı ve sırtı dağlanır. Her soğuduklarında tekrar kızdırılır. Bu azap, bir günü elli bin yıl süren Kıyamet Günü boyunca böyle devam eder; nihayet Allah kullar arasında hükmünü verir. Sonunda kişi ya Cennet ehlinden ya da Cehennem ehlinden olur. İkincisi: Develerin sahibi olup, farz olan zekâtlarını ve onlara ait hakları yerine getirmeyen kimsedir. Bu haklara, develerin sağımından, yanlarında bulunan yoksullara süt verilmesi de dahildir. Kıyamet Günü o develer, en iri, en semiz ve sayıca en fazla oldukları hâlde getirilir. Sahibi ise geniş ve düz bir araziye yüzüstü serilip bırakılır. Develer ayaklarıyla onu çiğner, dişleriyle ısırır. Ne zaman sürünün sonu üzerinden geçse, başı tekrar üzerinden geçmek için ona döndürülür. Bu azap, bir günü elli bin yıl süren Kıyamet Günü boyunca böyle devam eder; nihayet Allah kullar arasında hükmünü verir. Sonunda kişi ya Cennet ehlinden ya da Cehennem ehlinden olur. Üçüncüsü: Sığır ve küçükbaş (koyun ve keçi türleri) sahibi olup, bunların farz olan zekâtını vermeyen kimsedir. Kıyamet Günü bu hayvanlar, sayıca en çok oldukları hâlde, hiçbir eksik olmaksızın getirilir. Sahipleri ise geniş ve dümdüz bir araziye serilip bırakılır. Orada boynuzları eğri olan, boynuzu olmayan yahut boynuzu kırık olan hiçbir hayvan bulunmaz; bilakis hepsi en mükemmel hâlleriyle gelir. Hayvanlar onu boynuzlarıyla toslar, ayaklarıyla çiğner. Ne zaman sürünün sonu üzerinden geçse, başı tekrar üzerinden geçmek için ona döndürülür. Bu azap hâli, bir günü elli bin yıl süren Kıyamet Günü boyunca devam eder; nihayet Allah kullar arasında hükmünü verir. Sonunda kişi ya Cennet ehlinden ya da Cehennem ehlinden olur. Dördüncüsü: At sahibi olan kimsedir ki, üç sınıfa ayrılır: Birincisi: Bu kimse için günah sebebidir. O da atları riyâ için, övünme ve böbürlenme amacıyla ve Müslümanlara karşı savaşmak üzere edinen kimsedir. İkincisi: Bu kimse için bir örtü (koruyucu) olur. O da atları Allah yolunda cihad için edinen, ardından onlara iyi davranan; yemlerini, bakımlarını ve diğer masraflarını eksiksiz yerine getiren kimsedir. Buna, aygırının çiftleştirilmesine izin vermesi de dahildir. Üçüncüsü: Bu kimse için ecirdir. Bu da atları Müslümanlar için Allah yolunda cihat amacıyla edinen kimsedir. Atları bir mera ve otlakta bulunur; orada ne yerse, yediği kadar hasenat onun adına yazılır. Dışkıları ve idrarları sayısınca da kendisi için hasenat yazılır. Atlar, bağlı oldukları ipi (uzunluğu ölçüsünde) koparıp yüksek ve engebeli arazide koşup dolaştıklarında, Allah onların ayak izleri ve dışkıları sayısınca da onun adına hasenat yazar. Yine sahibi onları sulamayı kastetmediği hâlde, bir nehirden geçerken atlar su içerse, içtikleri su miktarınca Allah Teâlâ onun için hasenat yazar. Sonra Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e “Eşekler de atlar gibi midir?” diye soruldu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: Eşekler hakkında, onları özellikle konu alan bir hüküm indirilmemiştir; ancak benzeri az bulunan şu kısa fakat kapsamlı âyet vardır ve o, itaat ve isyan dâhil bütün ameller için genel bir ölçüdür. Yüce Allah’ın şu buyruğudur: {Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür.} [Zilzâl Suresi: 7-8] Buna göre, eşekleri edinmede itaat kastıyla hareket eden kimse bunun sevabını görür; günah maksadıyla hareket eden kimse de bunun cezasını görür. Bu hüküm, bütün amelleri kapsar.

• Zekât vermek farzdır, zekâtı vermeyene ise şiddetli bir uyarı vardır.
• Tembellikten dolayı zekâtı vermeyen kimse kâfir değildir; fakat büyük bir tehlike altındadır.
• İnsan; bir ibadeti yaparken, o ibadetin ayrıntılarını düşünmese bile, niyet etmiş olduğu takdirde, o ibadet esnasında cereyan eden ayrıntılardan dolayı sevap kazanır.
• Bir kimsenin malı üzerinde zekât dışında da haklar vardır.
• Develerdeki haklardan biri de, su içtikleri yerde hazır bulunan yoksullara sütlerinin sağılmasıdır. Bu, ihtiyaç sahibinin evlere kadar gitmesinden daha kolaydır ve hayvanlara da daha uygundur. İbn Battâl şöyle demiştir: “Malda iki hak vardır: biri farz olan hak, diğeri ise bunun dışında kalan haktır. Süt sağmak (ve yoksula ikram etmek) ise güzel ahlâktan sayılan haklardandır."
• Deve, sığır ve koyunlardaki haklardan biri de istenildiği takdirde bu hayvanların erkek olanlarının damızlık olarak ödünç verilmesidir.
• Eşeklerin (hükmü) ve hakkında özel bir nas bulunmayan her şeyin hükmü şudur: Bunlar, Allah Teâlâ'nın şu sözünde yer almaktadır: {Kim zerre ağırlığınca hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca kötülük işlerse onu görür.}
• Bu ayette, küçük de olsa iyi işler yapmak teşvik edilmiş, küçük de olsa kötü işler yapmak da sakındırılmıştır.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, Allah’ın, ona, ümmetinden yetmiş bin kişiyi hesaba çekmeksizin ve azapsız bir şekilde cennete koyacağını vaat ettiğini haber vermiştir. Onlardan her bin kişiyle birlikte yetmişer bin kişi daha vardır. Allah kendi eliyle üç kabza yaparak onları cennete girdirecektir.

Allah -Azze ve Celle-, kullarının hesabını bitirdikten sonra Cennet ehlini Cennet'e, Cehennem ehlini de Cehennem’e koyar. Müminler, dünyada iken kendileri ile beraber olan ve onlarla birlikte namaz kılan, oruç tutan, zekât veren, hac yapan ve cihad eden kimseleri göremezler. Bunun üzerine Allah’a; “Ey Rabbimiz! Kullarından bazı kullar, dünyada iken bizimle birlikte namazlarını kılarlar, zekâtlarını verirler, oruçlarını tutarlar, haclarını yaparlar ve savaşırlardı. Onları göremiyoruz, derler. Allah: (görevli meleklerine) Cehennem’e gidin. Onlardan orada kimi bulursanız çıkarın! buyurur. (Melekler) onları, amelleri nispetince ateş tarafından alınmış halde bulurlar. Ateş, onlardan kiminin vücudunu ayaklarına kadar, kiminin bacaklarının yarı hizasına kadar, kiminin dizlerine kadar ve kiminin i’zârının hizasına (beline) kadar, kiminin memeleri hizasına varıncaya kadar, kiminin de boynuna kadar içine alır. Ateş, yüzleri kapatmaz. (Görevli melekler) onları ateşten çıkarırlar ve hayat suyuna koyarlar. Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem-’e hayat (suyu) nedir? diye soruldu. (Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-) şöyle buyurdu: «O, cennet ehlinin yıkanıp da çiçek gibi bittiği (bir su) dir.» Bir defasında da şöyle buyurdu: «Onda, sel ile gelen ve selin içinde biten çiçeğin bittiği gibi biterler. Sonra peygamberler, ihlas ile Allah’tan başka hakkıyla ibadete layık hiçbir ilah olmadığına şahitlik eden her kimseye şefaat ederler ve onları oradan çıkarırlar. Sonra Allah, rahmeti ile ateşte bulunan kimseleri bağışlar ve kalbinde zerre kadar imanı olan hiçbir kulu bırakmaksızın oradan çıkarır.»"

Rabbimiz Subhânehu ve Teâlâ, baldırını açar. Bunun üzerine her mümin, mümine O’na secde eder. Münafıklar, dünyada, insanlar onların secde ettiklerini görsünler diye secde ettikleri için secde etmekten men edilirler. Onların sırtları tek bir tabaka haline gelir. Ne eğilebilirler ve ne de secde edebilirler. Çünkü onlar, hakikatte dünyada Allah’a secde eden kimseler değillerdi. Onlar sadece dünyalık gayeleri için secde ediyorlardı. Hadiste geçen sâk/baldır-bacak ifadesini güç, zorluk vb. şeklinde tevil etmek doğru değildir. Bilakis bunun, tevil, tekyif, temsil, tahrif ve ta’tîle gitmeksizin Allah’ın sıfatı olarak ispat edilmesi (buna iman edilmesi) gerekir.

Bazı sahabeler Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’e şöyle sordular: "Kıyamet gününde bizler Rabbimizi görecek miyiz" Nebi- sallallahu aleyhi ve selem- onlara: «Sizler, gün ortasında güneşi ve ayın on dördünde ayı görmek için birbirinizle tartışmadan, itişip kakışmadan görüyorsanız kıyamet gününde de Rabbinizi öyle göreceksiniz.» Buradaki teşbih (benzetme) şüphenin, zorluğun ve ihtilafın ortadan kalkması ve açıklıkla görüleceğini ifade etmek için yapılmıştır. Buradaki teşbih görünmeyle alakalıdır. Yoksa görünenlerin birbirine benzetilmesi değildir. Buradaki Allah’ı görme (ru’yet), ona ibadet edenlerle, ondan başkasına ibadet edenlerin ayırt edilmesi için olan görmedir. Yoksa Allah’ın veli kullarına lutfettiği cennetteki görme başka bir durumdur.Sonra Allah Rasûlü- sallallahu aleyhi ve selem- kıyamet gününde bir münadinin şöyle nida edeceğini haber vermiştir: "Kim Allah’tan başka bir şeye ibadet ediyorsa onun peşinden gitsin." Sahih bir rivayette: Allah -Azze ve Celle-’nin kendisi nida edendir. Allah’tan başka putlara tapanlar bir araya toplanarak cehennem ateşine atılırlar. Artık ortalıkta yalnızca Allah'a ibadet eden itaatkâr ve günahkâr kimseler ve bazı Yahudi ve Hristiyanlardan iman sahipleri kalır. Ama büyük bir çoğunluğu taptıkları şeylerle birlikte cehenneme gitmişlerdir. Bu mevkıfte cehennem getirilir ve insanlara serapmış gibi sunulur. Yahudiler getirilir ve onlara: "Sizler kime tapardınız?" diye sorulur. Onlar: "Biz Allah'ın oğlu Üzeyir’e tapardık." derler. Onlara: "Üzeyir Allah’ın oğludur sözünüzde yalan söylediniz; Allah Teâlâ hiçbir eş, hiçbir oğul edinmiş değildir. Şimdi söyleyiniz, istediğiniz nedir?" denilir. O Yahudi taifesi de: "Yâ Rabbi! Bize su içirmeni istiyoruz." derler. İlk talepleri su istemek olur. Çünkü bu mevkifte başlarına gelen sürekli zorluklardan ve peşi sıra gelen hallerden dolayı susuzlukları artmış olur. Cehennem onlara su gibi gösterilecek, onlara: "Zannettiğiniz suya, istediğiniz şeye gidin." denilir ve ona giderler, cehennemi kendilerini paramparça eder halde bulurlar. Bunun sebebi de yanmasının şiddeti ve alevlerinin dev dalgalar gibi olmasındandır. Sonra cehenneme dökülürler. Ondan sonra aynı şey Hristiyanlar için de söylenecektir. Nihayet itaatkâr olsun, günahkâr olsun, Allah'a ibadet edenler kalır. Onlara da: "İnsanlar hep gittikleri halde sizleri burada tutan nedir?" diye sorulur. Biz şimdikinden ziyade kendilerine muhtaç iken onlardan dünyada ayrılmıştık. Çünkü onlar Allah’a isyan etmiş ve emrine karşı gelmişlerdir. Bundan dolayı onlara düşman olmuş ve Allah için onlara buğz etmiş ve Rabbimize itaat etmeyi istemişizdir. Bizler dünyada kendisine ibadet ettiğimiz Rabbimizi beklemekteyiz derler. Allah Teâla onlara ilk defa gördükleri tanıdıkları suretten başka bir surette gelir. Burada da geldiği bu son suretten önce bildikleri surette Rablerini gördükleri açıkça beyan edilmiştir. Sureti burada tevil etmek caiz değildir. Tekyif, temsil, tahrif ve ta’til etmeden iman etmek vaciptir. Sonra Allah -Azze ve Celle- onlara gelip; "Ben sizin Rabbinizim." der. Onlar da: "Bundan mutlu olarak sen bizim Rabbimizsin!" derler. Artık Onunla peygamberlerden başkası kelâm edemez. Allah Teâlâ: "Rabbinizi tanıyabilmek için aranızda bir alâmet var mıdır?" diye sual eder. Onlar: "Evet, o alamet sâk'tır (baldırdır)!" demeleri üzerine Rab Teâlâ, sâk'ını açıp gösterir. Bunun üzerine her mümin Allah'a secde eder. Allah'a riya ve şöhret için secde eden münafıklar secde edemeyecekler. Onlar da secde etmeye davranacaklar ama onların sırtı tek bir tahta gibi kaskatı bir tabakaya döner. Çünkü onlar dünyada hakiki manada Allah’a secde etmiyorlardı, onlar dünyevi menfaatleri için secde ediyorlardı. Burada Allah -Azze ve Celle-’nin sak (baldır) sıfatının ispatı vardır. Bu hadis ve benzerleri Allah Teâlâ’nın şu buyruğunun tefsiridir: “Baldır açılır ve kâfirler secdeye çağrılır da buna güç yetiremezler.” Burada “sak” kelimesinin zorluk ve sıkıntı olarak tefsir edilmesi mercuhtur (tercih edilmeyen bir görüştür). Bununla birlikte Allah Teâlâ için sak sıfatı sünnette sabittir. Ayetin bu sıfata delalet etmesi râcih ve sahih olanıdır. Tabi ki tekyif, temsil, tahrif ve ta’til yapmadan kabul edilmesi gerekir. Sonra köprü getirilir ve cehennemin ortasına kurulur. Bu; ayakların kayacağı, sabit duramayacağı sırat köprüsüdür. Üzerinde başları eğri demirden keskin çengeller vardır. Üzerinde kalmak isteyenlere takılacaktır. Bunlar çengellere benzemektedir. Aynı zamanda sıratta geniş, sert dikenler vardır. İnsanlar imanları ve amelleri ölçüsünde üzerinde ilerlerler. İmanı kamil ve yalnızca Allah için salih amel işleyenler, cehennemin üzerinden göz kırpacak kadar zamanda geçerler. Bunun altında olanlar da imanları ve amelleri ölçüsünde, hadiste tafsilî bir şekilde beyan edildiği gibi geçerler. Kimi şimşeğe, kimi rüzgâra ve diğer şeylere benzetilmiştir. Sıratın üzerinden geçenler dört sınıftır. Birincisi: Eziyetlerden kurtularak geçen Müslümanlar, biraz önce bahsettiğimiz gibi geçiş hızları farklı farklıdır. İkincisi: Hafif yaralı olanlardır. Hadiste geçen “Hadeş” ibaresi hafif yaralı, yani cehennemin sıcaklığının isabet ettiği kimselerdir. Ya da sıratın üzerindeki çengeller, dikenlerden dolayı olan yaralardır. Üçüncüsü: Cehenneme itilenlerdir. Onlar kuvvetli bir şekilde atılırlar. Dördüncüsü: Sıratın üzerinde amellerinin o kimseyi taşımaktan aciz kalıp sürüklenerek çekilen kimselerdir. Sonra Allah Rasûlü –sallallahu aleyhi ve sellem: «Bugün hakkını kurtarmak için ortaya çıkmış hiçbirinizin bana yalvarıp yakarması, o (dehşetli) günde asi müminin, Cebbar olan yüce Allah’a yalvarıp yakarmasına benzemez. Bu Allah’ın ikramı, rahmetidir. Öyle ki mümin kullarına yalvarmalarında, ateşe atılmış kardeşlerinin affını istemelerine izin vermiştir. O kimselerin cehenneme atılmaları Rablerine karşı açıktan işledikleri günahları sebebiyledir. Buna rağmen ateşin azabından ve sıratın korkusundan kurtulan müminlere Allah’a yalvarmalarını ilham etmiş ve onlara şefaatçi olmalarına izin vermiştir. Bu Tebareke ve Teâlâ’nın onlara olan rahmetidir.» Diyeceklerdir ki: "Ey Rabbimiz, bu kalanlar bizim kardeşlerimizdir. Onlar bizimle beraber namaz kılar, oruç tutar, her türlü iyi işlerde bulunurlardı. Hadisten anlaşılan Müslümanlarla beraber namaz kılmayanlara, oruç tutmayanlara şefaatçi olmayacaklar ve onlar için Rablerine yalvarmayacaklar. Bu da bize Müminlerin Rablerine yalvardığı kimselerin, mümin ve tevhit ehli olduklarını gösterir. Çünkü; “Bu kalanlar bizim kardeşlerimizdir. Onlar bizimle beraber namaz kılar, oruç tutarlardı.” demişlerdir. Ama kendilerini cehenneme sokacak bazı günahları işlemişlerdir. Burada iki sapık fırka olan Harici ve Mutezile'ye reddiye vardır. Çünkü onlar, kim cehenneme girerse oradan çıkamayacak demişlerdir. Şayet büyük günah sahibi ateşte olsa dahi, Allah Teâlâ: "Haydi gidin, kalbinde bir dinar ağırlığınca iman ve yakin olan her kimi bulursanız, çıkarınız!" buyuracak. Allah Teâlâ onların suretlerini yakmayı ateşe haram edecektir. Gelecekler ve kurtarılacak olanları kiminin ayağının üstüne, kimi de yarı inciğine kadar ateşe gömülerek içeriye dalmış bulunacaklar. Tanıdıklarını çıkarıp dönecekler. Yine Allah Teâlâ: "Haydi bir daha gidin, kalbinde yarım dinar ağırlığınca iman veya da yakın olan her kimi bulursanız, onları da çıkarınız!" buyuracak. Yine böyle olanlardan tanıdıklarını çıkarıp dönecekler. Yine Allah Teâlâ: "Haydi bir daha gidin, kalbinde zerre ağırlığınca iman ve yakin olan her kimi bulursanız, çıkarınız!" buyuracak. Yine böyle olanlardan tanıdıklarını çıkaracaklar.» Ebu Said –radıyallahu anh- der ki: Eğer bu dediğime inanmıyorsanız, "Şüphesiz ki, Allah zerre kadar haksızlık etmez. (Zerre miktarı) bir iyilik olursa, onu kat kat artırır. Kendi katından pek büyük bir mükâfat verir." ayetini okuyunuz. Bu ayetten Ebu Said –radıyallahu anh- eğer kulun zerre ağırlığınca imanı varsa, Allah onu kat kat arttırır, imanı sebebiyle onu kurtarır manasını çıkarmıştır. Sonra şöyle demiştir: "Hâsılı peygamberler, melekler, müminler şefaat etmiş bulunacaklar.” Bu da açıkça bu üç grubun şefaat edeceğini gösterir. Ancak şunun iyi bilinmesi gerekir ki, muhakkak ki hangi şefaatçi olursa olsun, şefaati Allah -Azze ve Celle- izin verdikten sonra vuku bulur. Daha önceden de geçtiği gibi Rablerinden istemiş ve ona yalvarmışlardır. Sonra onlara izin verilmiş ve “Haydi gidin kalbinde bir dinar ağırlığınca İman ve yakin olan her kimi bulursanız, çıkarınız!” denilmiştir. Derken Cebbar Muteâl Hazretleri: "Artık sıra benim şefaatime geldi!" buyuracak da ateşten bir kabza tutacak, simsiyah yanmış olan birtakım kavimleri dışarı çıkaracak.” Burada Allah Teâlâ’nın şefaati azap gören kimselere olan rahmetidir. Onları ateşten çıkarır. “Ateşten bir kabza tutacak” Allah’ın kabzasının ispatı vardır. Allah’ın kitabının ve Rasûlü'nün sünnetinin birçok yerinde Allah’ın eli ve kabzası ispat edilmektedir. Fakat bozuk tevil ehli olan tahrifçiler buna iman etmeyip kabul etmemektedirler. Hakkın Allah’ın ve Rasûlü'nün dediği olduğunu bilecekler. Bu konuda doğru yolu kaybetmişlerdir. Allah Subhanehu ve Teâlâ ateşten bir kabza tutacak, yanarak simsiyah kömür olmuş birtakım kavimleri dışarı çıkaracaktır. “Akabinde bunlar cennetin yolları üzerinde olup Hayat Nehri denilen bir nehrin içine atılacaklardır. Onlar o nehrin iki tarafında biteceklerdir.” Yani cennetin etrafında bulunan Hayat nehri; içine dalana hayat veren su olarak bilinir. Bu nehirde ateşte yanan kemikleri, etleri ve gözleri yeniden hayat bulacaktır. “Onlar, o nehrin iki tarafında seyl uğrağında biten yabanî reyhan tohumlarının çabucak bittiği gibi biteceklerdir. Sizler o yabanî reyhan tohumlarını taşın yanında, ağacın yanında görmüşsünüzdür. Onlardan güneşte olanları yeşildir, gölgede olanları da beyazdır.” Yani; etleri bir anda hayat bulacaktır. Çünkü nehrin kenarında bitkilerin hayat bulması çok hızlı olur. Bundan dolayı gölgede olanlar beyaz, güneşte olanlar yeşil olur. Bu da zayıflığından ve inceliğinden kaynaklanır. Ama onların hayat bulması bu bitkilere benzemeyebilir. Çünkü bazıları, cennetin yakınında olanlar beyaz, cehennemin yakında olanlar ise yeşil olacaktır, demiştir. Bilakis buradaki teşbih, bitkinin çok hızlı çıkmasından ve inceliğinden dolayıdır. O yüzden “Onlar parlak inciler gibi çıkacaklar” denilmiştir. Yani; ciltlerinin saflığından ve güzelliğindendir. “Boyunlarına kendileriyle tanınacakları kolye takılır.” Onlar da “Rahmanın ateşten azat ettikleri” yazılıdır. Başka bir rivayette: Cennete girerler. Cennet ehli: "Bunlar rahmanın azatlılarıdır, onları ne yapmış oldukları bir amelden ne de yapmış oldukları bir hayırdan dolayı cennete koymuştur derler.” Yani: Onlar dünyada imanın aslı; Lailahe illalah'a (Allah’tan başka hak ilah olmadığına) şahitlik etmeleri ve Rasûllerine iman etmelerine rağmen salih amel işlemeyen kimselerdir. “Gözünüzün görebildiği sizindir, bir o kadarı daha sizindir!" denilecektir. Zahir olan cennette boş olan bir mekâna gireceklerdir. Bundan dolayı böyle denilecektir.

Bu hadiste, Allah -Azze ve Celle-'nin rahmetinin genişliğinin, kereminin ve cennet ehlinin makamının beyanı vardır. Öyle ki cennet ehlinin en alt menzilesinde olanlar dünyadaki hangi melik olursa olsun, onun mülkünden kat kat daha fazla nimetlerle nimetlenir.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- müezzin ezanı bitirdikten sonra kim şu duayı okursa (büyük bir mükâfata ereceğini) açıklamaktadır. (Ey bu davetin Rabbi olan Allah'ım!) Yani kendisiyle Allah’a ibadete ve namaza çağrılan ezan lafızlarının, (eksiksiz/tam olan...) mükemmel, noksansız olan tevhid ve risalet davetinin (ve kılınacak olan namazın Rabbi!) sürekli kılınan ve az sonra ikame edilecek olan namazın Rabbi! (Muhammed’e vesileyi...) Cennet'te sadece -sallallahu aleyhi ve sellem-'e layık olan o en yüce makamı ver. Tüm yaratılmışların mertebelerinin üstündeki o müstesna makamı bahşet. (Ve onu makam-ı mahmuda ulaştır.) sahibinin övüldüğü o makama, yani kıyamet günündeki Büyük Şefaat (Şefaat-i Uzma) makamına ulaştır; (kendisine vadettiğin...) şu sözünle vadettiğin: 'Rabbinin seni bir Makam-ı Mahmud’a ulaştıracağını umabilirsin' (İsrâ, 79) ve bu makamı ona (sallallahu aleyhi ve sellem) tahsis et." Bu duayı okuyan kimse, kıyamet günü Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şefaatine layık ve nail olur.

• Müezzinin arkasından (ezan lafızlarını) tekrar etmeyi bitirdikten sonra bu duayı yapmanın meşru olduğu ve ezanı duymayanların bu duayı okumayacağı ifade edilmiştir.
• Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in, kendisine vesile, fazilet, Makam-ı Mahmûd ve mahlukatın bekleyişini sona erdirecek olan en büyük şefaatin verilmesi sebebiyle fazileti ifade edilmiştir.
• “Kıyamet günü şefaatim ona helal olur” sözüyle Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şefaatinin ispatı vardır.
• Onun -sallallahu aleyhi ve sellem- şefaati, ümmetinden büyük günah işlemiş olan kimselerin Cehennem'e girmemesi veya Cehennem'e girmiş olanların oradan çıkması yahut Cennet'e hesapsız girmesi veya Cennet'e girmiş olanların derecelerinin yükseltilmesi için olacaktır.
• et-Tîbî -rahimehullah- şöyle demiştir: Ezanın başlangıçtan “Muhammed Allah’ın elçisidir” sözüne kadar olan kısmı mükemmel bir çağrıdır. 'Hayye ale's-salâh / Hayye ale'l-felâh' (Haydi namaza/kurtuluşa) çağrısı ise, [Bakara Suresi'ndeki] 'Namazı kılarlar' ayetinde geçen ikame edilen (kılınacak olan) namazdır. Diğer bir ihtimale göre, buradaki 'salat' (namaz) kelimesinden kasıt 'dua', 'kâime' kelimesinden kasıt ise 'daimi/sürekli' olabilir. Çünkü bir şeye 'kâim olmak', ona devam etmek anlamına gelir. Bu yoruma göre 've's-salâti'l-kâime' (daimi dua) ifadesi, 'tam davet' sözünün bir açıklaması (beyanı) niteliğindedir. Ancak, buradaki namazdan kastın 'o esnada kendisine çağrılan bilinen/farz namaz' olması da ihtimal dahilindedir ki en açık ve tercih edilen (zâhir) görüş de budur.
• El-Muhalleb de şöyle demiştir: Hadiste, duaların kabul edilme ümidinin en yüksek olduğu bir an olması sebebiyle namaz vakitlerinde dua etmeye bir teşvik vardır.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, Yüce Allah'ın Mümin üzerindeki lütfunun ve kâfire karşı adaletinin büyüklüğünü haber vermiştir. Müminin, yaptığı iyiliğin karşılığı eksilmez. Bilâkis dünyadaki itaatinden dolayı sevap verilir ve ahirette mükâfatı kendisi için saklanmıştır. Bütün sevabı ahirette kendisini beklemektedir. Kâfire gelince, Yüce Allah yaptığı iyiliklerin karşılığını dünya nimetleri ile kendisine verir. Ahirete götürse bile ona bir sevap verilmez. Çünkü dünya ve ahirette Mümin olan kimseye salih ameli fayda sağlar.

• Kim, kâfir olarak ölürse hiçbir amel ona fayda sağlamaz.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- kıyamet gününde ümmetinden havuzuna gelenleri görmek için havuzunun başında olacağını haber vermiştir. Ancak bazı kimseler Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e gelmekten engelleneceklerdir. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz: «Ey Rabbim! Bunlar bendendir, benim ümmetimdendir.» diyecektir. Kendisine, senden sonra neler yaptıklarını biliyor musun? Vallahi onlar gerisin geriye (eski küfürlerine) döndüler, onlar senden değil, senin ümmetinden de değildir denilecektir.

• Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ümmetine olan rahmeti ve onların üzerine titremesi ifade edilmiştir.
• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in izlediği yola muhalefet etmenin tehlikesi ifade edilmiştir.
• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnetine sımsıkı sarılmak teşvik edilmiştir.

Şu ayet nazil olduğunda: {Sonra o gün, size verilen nimetlerden dolayı hesaba çekileceksiniz.} [Tekâsür Suresi: 8] Yani; Allah'ın size bahşettiği nimetlere şükrünü eda edip etmediğinizden dolayı hesaba çekileceksiniz. Zübeyr b. Avvâm -radıyallahu anh- bunu duyunca: Ey Allah’ın Rasûlü! Hangi nimetlerden hesaba çekileceğiz? Hurma ve su mu?! Bu ikisi sorgulamayı gerektirmeyen iki nimettir, dedi. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-şöyle buyurdu: İçinde bulunduğunuz bu halden ve nimetlerden hesaba çekileceksiniz. Çünkü bu ikisi Allah Teâlâ'nın iki büyük nimetidir.

• Nimetler için Yüce Allah'a şükretmenin önemi vurgulanmıştır.
• Kıyamet gününde kul, küçük ya da büyük bütün nimetlerden hesaba çekilecektir.

Hadiste; eğer insan bir kişiye kızdığında onu öldürmeye gücü yettiği halde, Allah'ın vechini ve rızasını istediği için bunu terkeder ve kızgınlıktan hasıl olan sebeplere sabrederse, o kimseye bu büyük karşılık verilir. O da kıyamet gününde bütün mahlûkatın huzurunda onun çağrılarak, güzel Cennet hurilerinden dilediğini (al­makta) muhayyer kılınmasıdır.

Allah -Azze ve Celle, Kıyamet günü'nde Mahşer meydanında bekleyenlere şöyle seslenir: Benim celâlim için birbirini sevenler nerede? Allah'ın, nerede olduklarını sorduğu kulların ve diğerlerinin nerede olduklarını bildiği halde onları sorması, bu mahşerde onların faziletini ve azametini açıklamak içindir. Manası; dünyevi ya da başka hiç bir sebep olmadan sadece benim celâlim ve azametim için birbirini sevenler nerede? Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onları kendi gölgemde gölgeleyeceğim" Allah Teâlâ'nın kendisine gölge nispet etmesi şereflendirmek içindir. Burdan kasıt, arşın gölgesidir. Müslim'de geçen başka bir rivayette: "Arşımın gölgesinde" olarak gelmektedir. "Zatımın gölgesinden başka bir gölge olmayan günde" Yani o gün, Rahmân'ın arşının gölgesinden başka gölge olmayacaktır.

İbn Ömer -radıyallahu anhumâ- bizlere Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in onlara Allah -Azze ve Celle-'nin kıyamet gününde yedi kat semayı dürüp sağ eline alacağını, yedi kat yeryüzünü dürüp sol eline alacağını haber verdiğini aktarmıştır. Şüphesiz ki onlardan her birini düreceği zaman zorba ve kibirlenenleri küçümseyerek onlara seslenmiştir. Şüphesiz ki O, hakiki kâmil olan mülkün sahibidir. Mülkü üzerinde bir zayıflığı ya da mülkünün zail olması mümkün değildir. Ondan başka bütün melik (sahipler) ve memlukler (sahip olunanlar), adiller ve zalimler son bulacak ve Allah -Azze ve Celle-'nin huzurunda zelil olacaklardır. O, yaptığından dolayı sorgulanamaz, fakat onlar sorgulanırlar.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- Rabbinden rivayet ettiği hadiste, müminlerden bir taife için, kıyamet gününde minberler olduğunu ve onların Allah’ın ikramı olarak yüksek yerlerde oturacaklarını haber vermiştir. Bunun sebebi Allah’ı yüceltmek için ve onları bir araya toplayan imandan dolayı birbirlerini sevmeleridir. Hatta Peygamberler -aliyhimusselam- onların yerinde olmayı temenni edeceklerdir. Ancak, bu söz onların peygamberlerden daha hayırlı olduklarını göstermez. Özel fazilet genel fazileti ortadan kaldırmaz.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- din kardeşine ırzı (namus ve şerefi), malı veya canı konusunda haksızlık eden kimsenin, henüz dünyadayken gidip ondan helallik istemesini emretmiştir. Çünkü Kıyamet Günü geldiğinde, kişiyi kurtarmak için hak sahibine verebileceği ne altın dinar ne de gümüş dirhem bulunacaktır. O gün haklar, haseneler ve günahlarla ödenecektir. Buna göre mazlum, uğradığı haksızlık kadar zalimin sevaplarından alacaktır. Eğer zalimin sevabı kalmamışsa, mazlumun günahlarından haksızlık miktarınca alınarak zalime yüklenecektir.

• Haksızlık ve başkalarının haklarına tecavüz etmekten titizlikle sakınmak teşvik edilmiştir.
• Üzerinde bulunan kul haklarından ve diğer borçlardan kurtulmak için vakit kaybetmeden harekete geçmek teşvik edilmiştir.
• İnsanlara yapılan zulüm ve onlara verilen zararlar salih amelleri hükümsüz kılar ve sevaplarını yok eder.
• Kul hakları, sahiplerine iade edilmedikçe veya onların helalliği alınmadıkça Yüce Allah tarafından bağışlanmaz.
• Dinar ve dirhem, dünyada menfaat elde etmenin aracıdır. Ahirette ise haklar, haseneler ve günahlarla ödenecektir.
• Bazı âlimler, ırza (namus ve şerefe) yönelik haksızlıklar hakkında şöyle demişlerdir: Eğer haksızlığa uğrayan kimsenin bundan haberi yoksa, ona bunu bildirmenin gerekli olmadığını söylemişlerdir. Meselâ bir kimse, bir mecliste din kardeşinin gıybetini yapmış veya ona sövmüş, sonra da tevbe etmişse, gidip bunu ona haber vermesi gerekmez. Bunun yerine onun için istiğfar eder, kendisine dua eder ve daha önce onu kötülediği meclislerde bu defa onu hayırla anar. Böylece o haksızlığın telafisini yapmış ve ondan helallik almış olur.

Resûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-, Kıyamet Günü'ne ait bazı halleri haber vermiş ve insanların kabirlerinden diriltildikten sonra hesap vermek üzere bir araya toplanacaklarını bildirmiştir. O gün insanlar yalın ayak, ayaklarında hiçbir ayakkabı olmaksızın; çıplak, üzerlerinde hiçbir elbise ve örtü bulunmaksızın; ayrıca sünnetsiz, annelerinden doğdukları ilk günkü hâlleriyle haşredileceklerdir. Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anha- bunu duyunca hayret ederek şöyle dedi: Ey Allah'ın Rasûlü! Bütün kadınlar ve erkekler birbirlerine bakmazlar mı? Bunun üzerine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-, Kıyamet Günü dirilişten sonra yaşanacak mahşer yerinin dehşetini açıklayarak, o günün korku ve sıkıntılarının insanların zihinlerini ve bakışlarını öylesine meşgul edeceğini, bu sebeple birbirlerinin avret yerlerine bakmayı akıllarına dahi getirmeyeceklerini bildirmiştir.

• Kıyamet Günü'nün dehşetini ortaya koyulmuş ve o gün insanın, hesabı ve amelleri dışında hiçbir şeyle meşgul olmayacağı belirtilmiştir.
• İnsan ancak gaflet hâlindeyken günaha düşer. Çünkü isyan ettiği Allah'ın azametini ve O'nun cezasını gerçekten hatırlasaydı, bir an bile O'nu zikretmekten, O'na şükretmekten ve güzelce kulluk etmekten gafil olmazdı. Bu sebeple mahşer ehli de kendi hâlleriyle meşgul olacak, hiç kimse başkasına dönüp bakmayacaktır.
• Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- dönemindeki kadınların hayâsının ne kadar güçlü olduğunu göstermektedir. Nitekim Âişe -radıyallahu anha-, insanların kadın ve erkek olarak çıplak bir şekilde haşredileceklerini duyunca, büyük bir hayâ içerisinde bu hususu sormuştur.
• Sindî -rahimehullah- şöyle demiştir: "Herkes kendi derdiyle meşgul olacak, kardeşinin hâlinden haberdar bile olmayacaktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: 'O gün onlardan her birinin, kendisini tamamen meşgul edecek bir işi vardır.' [Abese: 37] Bu sebeple hiç kimse başkasının avret yerine dönüp bakmayacaktır."
• Sünnet (hıtân): Erkekte, penisin başını örten deri parçasının (sünnet derisinin) kesilip alınmasıdır. Kadında ise, cinsel organın üst kısmında bulunan ve horoz ibiğine benzeyen küçük deri parçasının alınmasıdır.

İnsanlardan bazısı Rablerinin huzurunda (yaptıklarının) karşılıklarını vermesi için ter, onlardan bazılarının kulaklarının yarısına kadar ulaşmış bir şekilde kabirlerinden kalkarlar.

Kıyamet günü zulme uğramış kişinin hakkı zulüm edenden kısas yapılarak alınacaktır. Hatta boynuzsuz koyun için boynuzlu koyundan kısas ile alınacaktır. Zira, Rabbimiz kimseye zulüm etmeyecektir.

Seyhan, Ceyhan, Fırat ve Nil nehirleri Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem-'in vasıflarıyla cennet nehirleridir. Bazı alimler, "Gerçekten bu nehirler cennet nehirleridir. Ne var ki dünyaya gönderilince dünyalık olarak, dünyada bulunan nehirlerin özelliklerini almışlardır." diye açıklamada bulunmuşlardır.

Cehennem cennete karşı övünmüştür. Çünkü o Allah Teâlâ’nın kendisine karşı gelen, Rasûllerini yalanlayan, mücrimlerden, azgınlardan ve büyüklük taslayanlardan intikam alacağı yerdir. Cennet de: Bana niçin bana girenler genellikle zayıflar ve (insanlar nazarında) düşük olanlar, (hakir görülenler) Allah’a karşı alçak gönüllü, itaat eden kullar diye şikâyette bulunmuştur. Cennet ve Cehennem'in buradaki sözleri gerçek olan sözlerdir. Allah Teâlâ onlara şuur, ayırt etme, akıl ve konuşma özelliği vermiştir. Hiçbir şey Allah -Azze ve Celle-’yi aciz bırakamaz. Allah Teâlâ önce Cennet'e hitaben: "Sen benim rahmetimsin. Kullarımdan dilediklerime rahmetimi seninle ulaştıracağım!" sonra da Cehenneme hitaben: "Sen de benim azabımsın. Kullarımdan dilediğimi seninle azap edeceğim!" dedi. Allah Teâlâ’nın ikisi arasındaki hükmü budur. Yani Allah Teâlâ cenneti, ona girmesini dilediği kullarına rahmet etmek için, onlara lütufta bulunmak ve onun ehli olmaları için yaratmıştır. Cehennemi de, O’na isyan eden, O’na ve Rasûllerine nankörlük eden kimselere azap etmek için yaratmıştır. Çünkü hepsi Allah’ın mülküdür, dilediği gibi tasarrufta bulunur. O, yaptığından dolayı sorgulanamaz, fakat onlar sorgulanırlar. Ancak Cehenneme de ameli onu oraya sokacaktan başkası da girmez. Sonra "İkiniz(in de vazifesi var! İkiniz de) dolacaksınız!" buyurdu. Bu Allah’ın, o ikisinde kalacak kimselerle onları dolduracağının vaadidir. Cehennem bunu açıkça ifade etmiştir: “ O gün cehenneme doldun mu? deriz. O da daha var mı? der.” Allah -Azze ve Celle- cehennemi insanlar ve cinlerle dolduracağına yemin etmiştir. Cennet ve cehennem hesaptan sonra Ademoğlu ve cinlerin kalacağı yerdir. Kim Allah’a iman eder, yalnız O’na ibadet eder ve Rasûllerine tabi olursa varacağı yer cennettir. Kim de karşı gelir, kâfir olur ve kibirlenirse onun da varacağı yer cehennemdir. Ancak cehennem, bir türlü dolmak bilmedi. Allah Teâlâ da ayağını üzerine bastı. Derken cehennem: "Yeter! Yeter!" diye inledi ancak o zaman doldu ve ağzı birbirine kavuştu. Allah kullarından hiç kimseye zulmetmez. Cehennem Allah -Azze ve Celle- ayağını üzerine koymadan dolmadı. Bundan sonra bir tarafı diğer tarafına birleşerek kavuştu ve içindekiler sıkıştılar. Böylece cehennem doldu ve Rabbin kimseye zulmetmedi. Tahrif , ta’til, tekyif ve temsil yapmadan Allah -Azze ve Celle-’ye ayak ispat etmek vaciptir. Sonra Allah Teâlâ söyle dedi: “Cennete gelince, Allah onu yeni mahlûkat yaratarak onu dolduracaktır.” Cennet Allah -Azze ve Celle- onun için başka kullar yaratmadıkça dolmayacaktır. Onların yaratılmasından sonra dolacaktır.

Câbir b. Abdullah el-Ensârî -radıyallahu anhuma- Abdullah b. Uneys -radıyallahu anh-'ın Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den kendisinin işitmediği bir hadisi işittiğini haber veriyor. Cabir, bir deve satın aldı. Sonra üzerine yolculuk yapacağı yüklerini koydu ve o hadisi duymak için Şam'a, Abdullah b. Uneys -radıyallahu anh-'ın yanına varıncaya kadar bir aylık yola çıktı. Cabir, Abdullah b. Uneys -radıyallahu anh-'ın yanına girdi. Kendisi kapıcısına: “Ona (gelene) bir sor kendisi Câbir olacak” dedi. “İbn Abdullah mı?” diye sordu. Ben de: “Evet” diye cevap verdim. Kendisi bunun üzerine hızlı bir şekilde ve hızından elbisesine basarak çıktı. Birbirlerinin boynuna sarıldılar. Câbir --radıyallahu anh- ona: “Senden bana kısas ile alakalı senin Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den duymuş olduğun bir hadis ulaştı. Ben, o hadisinden almaya geldim. Çünkü ben o hadisi senden duymadan önce senin ölmenden yahut kendim ölmekten korktum.” dedi. O da dedi ki: “Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’den duyduğuma göre şöyle buyurdu: «İnsanlar -ya da kullar- kıyamet gününde çıplak, sünnetsiz ve buhmen olarak haşr olunacaklardır.» Biz de: “Ey Allah’ın Rasûlü! Buhmen ne demektir?” diye sorduk. O da: «Yanlarında hiçbir şeyleri bulunmayan» Allah kıyamet günü insanları hesaba çekmek,amellerinin karşılıklarını vermek için bir yerde toplayacak. Onları anneleri doğurduğu gibi o vakit çıplak ve sünnetsiz olacaklar. Ve onlarla beraber dünyadan hiçbir şey olmayacak. ''Ses ile nida etti'' Nida ancak ses ile olur. İnsanlar sessiz bir nida bilmezler. Burada sesin zikredilmesi nidayı pekiştirmek içindir. Bu da açıklık ve aşikarlıkta en üst derecede Allah Teâlâ'nın kendisinden işitilecek bir söz ile konuştuğunun göstergesidir. Şüphesiz onun sesi vardır. Ancak O'nun sesi yarattıklarının sesine benzemez. Bunun için de şöyle demiştir: ''Konuştuğunda yakın olanın işittiği gibi uzak olanın da işiteceği bir ses.'' Bu sıfat Allah Teâlâ'nın sesine özeldir. Yarattıklarının seslerine gelince sesin kuvvet ve zayıflığına göre onları sadece yakında olanlar işitirler. Bu konuda belirlenmiş naslar/deliller çoktur. Bu naslardan Allah Teâlâ'nın şu sözü: "Ve Rableri ise onlara nidâ etti ki: Sizi bu ağaçtan nehyetmemiş miydim?" Ve şu sözü: "Ona Tûr'un sağ tarafından seslendik ve onu, fısıldaşan kimse kadar (kendimize) yaklaştırdık." Sonra da şöyle buyurdu: "Ben Melik'im (Hükümranım), Deyyân'ım (Hakimim, hüküm verenim" Nida: Şu sözü: "Hani Rabbin Musa'ya: O zalimler güruhuna, Firavun'un kavmine git!" O ses ki, bekleyenlerin yakından duyduğu gibi uzaktanda işitirler. O da şu sözünde: ''Ben Melik'im (Hükümranım), Deyyân'ım (Hakimim, hüküm verenim.)'' Allah Teâlâ Melik'tir, gökyüzünün, yeryüzünün içindekilerinin mülkü onun elindedir. O Deyyân (hükmeden) olup, kullarını amellerine karşılık mükâfatlandırır. Kim hayırlı bir amel yaparsa, onu ameli karşılığında daha üstünüyle karşılığını verir. Kim de kötülük yaparsa ona da hak ettiği karşılığı verir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: "Cehennem ehlinden olan bir kimsenin bir tokatlık hak dahi olsa Cennet ehlinden hakkı bulunsa onu geri almadan Cehennem'e girmez. Cennet ehlinden olan bir kimsenin de -bir tokatlık hak dahi olsa- Cehennem ehlinden hakkı bulunsa onu geri almadan cennete girmez.” Allah -Azze ve Celle- kulları arasında adaletle hükmeder. Mazlumun hakkını zalimden alır.Cehennem ehlinden birinin Cennet ehlinden hakkı bulunsa onu almadan Cehennem'e sokmaz. Bu da adaletin tam olmasındandır. Şüphesiz ki kâfir ve zalim olanlar Cehennem'e gireceklerdir, ancak onlara zulmedilmeyecektir. Eğer onlardan birinin Cennet ehlinden alacağı varsa ondan o hakkını alır. Bu durum Cennet ehli için de geçerlidir. Sahabiler Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e şöyle dediler. Dedik ki: "Beraberlerinde dünyadan hiç bir şey yok iken nasıl olur da insanlar hakları verirler?" Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- buyurduki: «İyilikler ve kötülükler ile» Hakların yerine getirilmesi mazlum olanın zalimin iyiliklerinden alması ile olacaktır. Eğer zalimin iyilikleri biterse mazlumun kötülüklerinden alınıp zalimin kötülüklerine konulacak, sonra da ateşe atılacaktır. Hadiste geldiği gibi durum böyledir.

Kâfir kimse bir itaatte bulunursa Allah -Azze ve Celle- ona dünyada bir rızık verir. Mümin kimse ise bir itaatte bulunursa yüce Allah bu iyiliği o kimse için saklar ve karşılığını ahirette verir. Dünyada da bu itaatinden dolayı mü'min kulunu rızıklandırır. Allah Teâlâ mü'min kimseye yaptığı itaatin karşılığını sadece ahirette vermekle kalmaz, dünyada da kendisine rızık olarak karşılık verir. Ahirette ise bu iyiliğinin mükâfatını verir. Kâfir kimseye ise yaptığı iyiliklerine karşılık dünyada rızık verir. Böylece ahirette karşılığını bekleyip, alacağı bir iyiliği kalmamış olur. İlim ehli kafir olarak ölen bir kimsenin ahirette alacağı bir karşılığının olmadığı hususunda icma etmiştir. Dünyada Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak kastıyla yaptığı hiç bir iyiliğinin karşılığını ahirette göremeyecektir. Bu hadis, kafir kimsenin Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak kastıyla dünyada yaptığı akraba ziyareti, sadaka vermek, köle azat etmek, misafir ağırlamak ve hayır işlerini kolaylaştırmak gibi kabul olması için niyet şartı olmayan iyiliklerinin karşılıklarını yine dünyada tadacağı açıkça beyan edilmektedir.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- namaz için ezan okuyan müezzinlerin, yaptıkları amelin şerefi, hayırlarının çokluğu ve ecirlerinin büyüklüğü sebebiyle Kıyamet Günü'nde insanların en uzun boyunluları olacaklarını haber vermiştir.

• Bu hadiste, ezanın fazileti ortaya konulmakta ve Müminler ezan okumaya teşvik edilmektedir.
• Müezzinlerin değeri ve Kıyamet Günü'ndeki yüksek makamları beyan edilmiştir.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- Bu hadiste şöyle buyuruyor:''Boynuzun sahibi -İsrafil- elinde boynuz olduğu ve onu ağzına dayadığı halde, başını eğmiş, kulaklarını gelecek emri işitmeye hazır bir vaziyette dinleyip üfleme emrini beklerken ben nasıl mutlu olup sevinebilirim ki?Bu üflemeyle gökte ve yerde olanlar düşecekler ve kıyamet kopacak.Sanki bu iş -Kıyamet saatinin yakınlığıdır- Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ashabı üzerine ağır geldi.Ve ey Allah'ın Rasûlü ne diyeceğiz dediler?Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'de onlara şöyle buyurdular:''Allah bize yeter, o ne güzel vekildir. Biz Allah’a dayanıp güvendik, deyin.''Yani ey Allah'ım! bize yet,O bizim kefilimiz ve ne güzel vekildir O.Bizde Allah -Subhânehû-'ya tevekkül ettik.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- ümmetinin var olan ve zaman içinde var olan ümmetlerin sonuncusu olduğunu bildirmiştir. Kıyamet Günü'nde hesaba çekilecek ümmetlerin ilkidir. Kıyamet Günü'nde şöyle denilecektir: "O okuma yazma bilmeyen ümmet ve onun peygamberi nerede?" Bu, Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in okuma-yazma bilmemesine, yani ümmi olmasına atfedilir. Önce hesap sorulacak; çünkü bizler zaman ve varoluş bakımından sonuncuyuz, Kıyamet Günü'nde hesap sorulacak ve Cennet'e girecek olanlar ise ilkleriz.

• Bu ümmetin önceki ümmetlere göre üstünlüğü.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- bir rüyasında onun Cennet'te olduğunu gördü ve Bilâl b. Rabâh'a şöyle dedi: İslam'da canı gönülden yaptığın en hayırlı ameli bana anlat. Çünkü Cennet'te önümde yürürken nalınlarının hafifçe çıkardığı sesi duydum. Bilâl -radıyallahu anh- şöyle dedi: Gece gündüz hangi vakit olursa olsun her abdestim bozulduğunda abdest aldım ve bana takdir edildiği kadar Rabbim için nafile namaz kılmaktan daha hayırlı bir şey yapmadım.

• Bilâl -radıyallahu anh-'ın işaret ettiği, abdest aldıktan sonra her defasında namaz kılmak olan amelin fazileti, en hayırlı amellerden biri ve Cennet'e girmenin vesilesidir.
• Her abdest aldıktan sonra namaz kılmak müstehaptır.
• Bir rol model olan kimseye veya eğiticiye öğrencisinin bir iş hakkında soru sorması, eğer o iş iyi ise onu devam etmeye teşvik etmesi, aksi takdirde bu tür bir işi yapmasını men etmesi anlamına gelir.
• Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- Bilâl -radıyallahu anh-'ın Cennetlikler'den olduğuna şahitlik etmiştir.
• Bu soru sabah namazı sırasında sorulmuştur ve bu da onun -sallallahu aleyhi ve sellem-'in rüyasında meydana geldiğini gösterir; peygamberlerin rüyaları haktır, gerçektir.

Bu hadisin anlamı, Ebu Hureyre -radıyallahu anh-’ın rivayet ettiği şu hadiste açıklanmıştır: “Her kimsenin cennette ve cehennemde bir yeri vardır. Mümin cennete girdiği zaman, onun yerine bir kâfir geçer. Çünkü küfrü (inkârı) sebebiyle bunu hak eden odur.” “O senin fidyendir.” ifadesinin anlamı; sen ateşe atılacaktın, işte bu senin fidyendir, demektir. Çünkü Allah, ateşi kendileriyle dolduracağı kimseler takdir etmiştir. Kâfirler günahları sebebiyle ateşe girince bu şekilde Müslümanlar için fidye haline gelmiş oldular. Allah en iyi bilendir.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, ümmetini Kur’ân okumaya teşvik etmiştir. Muhakkak ki Allah Azze ve Celle, kıyamet günü olduğu zaman okunan bu Kur’ân’ın sevabını, Kur’ân’ın kendi nefsi ile kaim olduğu bir halde onu okuyan, onunla iştigal eden ve onun emir ve yasaklarını yerine getiren kimseler için şefaatçi olarak gelmesi olarak koymuştur.

Allah Rasulü -sallallahu aleyhi ve sellem- sayıları yaklaşık olarak kırkı bulan ashabı ile birlikte küçük bir çadırda oturmuştu. «Siz cennetliklerin dörtte biri olmaya razı mısınız?» diye sordu. Evet, dediler. «Cennetliklerin üçte biri olmaya razı mısınız?» buyurdu. Evet, dediler. Allah Rasûlü Rabbine yemin ettikten sonra; «Cennet ehlinin yarısı olacağınızı ümit ediyorum.» dedi. Geri kalan diğer yarısı diğer ümmetlerden olacaktır. Cennete ancak Müslüman girecek, kâfir olanlar cennete giremeyecektir. Sizler diğer ümmetteki şirk ehline nazaran az kimselersiniz. Aynı öküzün sırtındaki kıllardan ayırt edilebilen başka renkteki bir kıl tanesi misalini verdi.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Kıyamet Günü Güneş'in insanlara yaklaştırılacağını ve başlarının yaklaşık bir mil uzağına kadar getirileceğini bildirmiştir. Tâbiinden Selîm b. Âmir -rahimehullah- şöyle demiştir: Vallahi ben, iki milden hangisinin kast edildiğini anlayamadım; yeryüzü mesafesi mi, yoksa göze sürme çekilen mil mi? Sonra sözüne şöyle devam etti: İnsanlar yaptıkları amellere göre ter içinde kalacaklardır. Kiminin terleri ayak bileklerine kadar, kiminin dizlerine kadar, kiminin beline ve elbiselerinin kuşaklarına kadar, kiminin de terleri ağızlarına kadar ulaşacak ve konuşmalarına engel olacaktır. Dedi ki: Ve Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- eliyle ağzını işaret etti.

• Kıyamet Gününün dehşetini ve bundan doğan korkuyu anlatmaktadır.
• İnsanlar Kıyamet Günü yaptıkları amellere göre zor bir duruma düşecekler.
• İyilik yapmak teşvik edilmiş ve kötülük yapmaktan sakındırılmıştır.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Cennet'e giren kimseler arasında makam ve mertebe bakımından en alt derecede olan kişiye şöyle denileceğini haber vermiştir: (Allah ona) 'Dilekte bulun' der. O da diler, diler... Öyle ki aklına gelebilecek hiçbir dilek kalmayıp hepsini sayana kadar dilemeye devam eder. Sonra (Allah) ona: 'Diledin mi (isteklerin bitti mi)?' diye sorar. Kul: 'Evet' der. Bunun üzerine Allah ona şöyle buyurur: 'Şüphesiz ki dilediğin her şey ve bir o kadarı daha senindir.'"

• Cennet ehlinin mertebelerinde ve makamlarındaki farklılıklar vardır.
• Allah Subhânehû ve Teâlâ'nın cömertliğinin ne kadar büyük olduğu açıklanmıştır.
• Cennet nimetleri belirli bir şeyle sınırlı değildir; aksine Mümin, Allah Teâlâ’nın bir lütfu, ihsanı ve ikramı olarak orada canının çektiği ve arzuladığı her şeyi bulur.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, ashabıyla birlikte bir yemek davetindeydi. Kendisine bir koyunun ön budu ikram edildi. Bu, koyun etinde onun en çok hoşuna giden kısmıydı. Dişlerinin ucuyla ondan bir parça ısırdı ve sonra onlara şöyle dedi: ''Ben Kıyamet Günü insanların efendisiyim.'' Bunu, Yüce Allah'ın lütfunu dile getirmek için söylemiştir. Sonra şöyle dedi: ''Bunun neden olduğunu biliyor musunuz? Çünkü insanlar Kıyamet Günü geniş, düz ve alabildiğine uzanan tek bir düzlükte toplanacaklar. Orada bulunanlara bir davetçi seslendiğinde herkes duyacak ve bir bakan göz onlara baktığında hiçbir şey gizli kalmaksızın hepsini birden kuşatacaktır. Çünkü yer dümdüzdür; orada hiç kimsenin bakışlardan gizlenebileceği bir şey (engel) yoktur ve bakışlar hepsine ulaşıp nüfuz eder. Yani bir insan konuşacak olsa en sondaki kişi bile onu duyar, göz de hepsini birden görür. Güneş, mahlukata bir mil kadar yaklaşır. İnsanlar, dayanamayacakları ve katlanamayacakları kadar büyük bir gam, keder ve sıkıntıya düşerler. Nihayetinde şefaat yoluyla bir kurtuluş arayışına girerler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah, iman ehline insanlığın babası Adem’e gitmelerini ilham eder. Onlar da Adem’e gelip, Allah katında kendilerine şefaatçi olması ümidiyle onun faziletlerini zikrederler. Ona şöyle derler: 'Sen insanlığın babası Adem'sin. Allah seni kendi eliyle yarattı, meleklerini sana secde ettirdi, sana her şeyin ismini öğretti ve sana ruh üfleyip can verdi. Fakat o, mazeret beyan ederek şöyle der: 'Şüphesiz ki Rabbim bugün, daha önce hiç olmadığı kadar ve bundan sonra da asla olmayacağı kadar dehşetli bir şekilde gazaplanmıştır.' Sonra kendi hatasını hatırlar; o hata, Allah Subhanehu ve Teâlâ'nın kendisine bir ağaçtan yemesini yasaklamış, kendisinin ise ondan yemiş olmasıdır. Ve şöyle der: 'Bugün ancak benim nefsim şefaate muhtaçtır! Benden başkasına gidin, Nuh’a gidin!'" Bunun üzerine insanlar Nuh'a gelip şöyle derler: Sen, Allah'ın yeryüzü halkına gönderdiği ilk rasûlsün ve Allah seni şükreden bir kul olarak isimlendirdi. Şüphesiz ki Aziz ve Celil olan Allah bugün, daha önce hiç olmadığı kadar ve bundan sonra da asla olmayacağı kadar dehşetli bir şekilde gazaplanmıştır. Üstelik benim (vaktiyle) kavmimin aleyhine yaptığım bir bedduam vardı. Bugün ancak benim nefsim şefaate muhtaçtır! Benden başkasına gidin, İbrahim’e gidin! Bunun üzerine insanlar İbrahim’e gelip şöyle derler: Sen Allah’ın yeryüzündeki halilisin (dostusun).Rabbin katında bizim için şefaat et, bizim ne durumda olduğumuzu görmüyor musun? Fakat o da onlara şöyle der: 'Şüphesiz ki Rabbim bugün, daha önce hiç olmadığı kadar ve bundan sonra da asla olmayacağı kadar dehşetli bir şekilde gazaplanmıştır. Üstelik ben (vaktiyle) üç defa yalan söylemiştim.' Bunlar; '(Ben) hastayım' demesi, 'Belki de bunu şu büyükleri yapmıştır' demesi ve hanımı Sare’ye, onun şerrinden kurtulabilmek için 'Ona benim kız kardeşim olduğunu söyle' demesidir. Hakikat şu ki, bu üç söz aslında gerçeğe aykırı görünse de başka bir kastı olan, üstü kapalı ve kinayeli sözlerdendi. Fakat görünüşleri yalan suretinde olduğu için, İbrahim -aleyhisselam- kendini şefaat makamına layık görmeyip küçülterek bu sözlerden dolayı (Allah'tan) korkup çekinmiştir. Çünkü Allah’ı en iyi tanıyan ve O’na mertebece en yakın olan kimse, O’ndan en çok korkan kimsedir. Sonra şöyle dedi: Bugün ancak benim nefsim şefaate muhtaçtır! Benden başkasına gidin, Musa’ya gidin! Bunun üzerine insanlar Musa'ya gelip şöyle derler: 'Ey Musa! Sen Allah’ın resulüsün. Allah seni risaletiyle ve seninle doğrudan konuşmasıyla insanların üzerinde bir makama seçip üstün kıldı. Rabbine karşı bize şefaat et, içinde bulunduğumuz şu hali görmüyor musun?!' Fakat o da şöyle der: 'Şüphesiz ki Rabbim bugün, daha önce hiç olmadığı kadar ve bundan sonra da asla olmayacağı kadar dehşetli bir şekilde gazaplanmıştır. Üstelik ben (vaktiyle) öldürülmesi emredilmemiş olan bir cana kıymıştım. Bugün ancak benim nefsim şefaate muhtaçtır! Benden başkasına gidin, Meryem oğlu İsa’ya gidin! Bunun üzerine insanlar İsa'ya gelip şöyle derler: 'Ey İsa! Sen Allah’ın resulüsün, O’nun Meryem’e ilka ettiği (ulaştırdığı) kelimesi ve sana can verdiği bir ruhsun. Üstelik daha beşikte bir bebekken insanlarla konuştun. Rabbine karşı bize şefaat et, içinde bulunduğumuz şu hali görmüyor musun?!' Fakat o da şöyle der: 'Şüphesiz ki Rabbim bugün, daha önce hiç olmadığı kadar ve bundan sonra da asla olmayacağı kadar dehşetli bir şekilde gazaplanmıştır.' İsa -aleyhisselam- herhangi bir günah/hata zikretmedi (ve şöyle devam etti): 'Bugün ancak benim nefsim şefaate muhtaçtır! Benden başkasına gidin, Muhammed’e gidin! Bunun üzerine insanlar Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-e gelirler ve şöyle derler: 'Ey Muhammed! Sen Allah’ın resulü ve peygamberlerin sonuncususun. Allah senin geçmiş ve gelecek bütün günahlarını bağışlamıştır. Rabbine karşı bize şefaat et, içinde bulunduğumuz şu hali görmüyor musun?! Peygamber Efendimiz şöyle buyurmuştur: 'Bunun üzerine ben gider, Arş'ın altına varırım ve Aziz ve Celil olan Rabbim için secdeye kapanırım. Sonra Allah, Kendi zatını övüp sena etmem için bana, benden önce hiç kimseye açmadığı (ilham etmediği) eşsiz hamdleri ve güzel övgüleri açar. Ardından şöyle nida edilir: Ey Muhammed! Başını kaldır; iste, istediğin sana verilecek; şefaat et, şefaatin kabul edilecektir! Ben de başımı kaldırırım ve şöyle derim: Ümmetim yâ Rabbi, ümmetim yâ Rabbi, ümmetim yâ Rabbi! Nihayetinde O'nun şefaati kabul olunur. Sonra ona şöyle denilir: Ey Muhammed! Ümmetinden hiç hesaba çekilmeyecek olanları Cennet'in sağ kapısından içeri koy. Onlar, bunun dışındaki diğer kapılarda da insanların ortaklarıdırlar (diğer kapılardan da geçebilirler). Sonra şöyle buyurmuştur: Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki, Cennet kapısının iki yakasının arası, Mekke ile Yemen'deki Sana'nın arası kadardır. Ya da Mekke ile Şam'daki Busra (Havran şehri) arası kadardır.

• Hadisten, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in davete icabet etmesi ve ashabıyla birlikte yemek yemesiyle gösterdiği tevazusu anlaşılmaktadır.
• Peygamberimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in bütün insanlar üzerindeki üstünlüğü anlatılmıştır.
• el-Kâdî İyâz -rahimehullah- şöyle demiştir: Denilir ki; es-Seyyid/efendi, halkından üstün olan ve zorluklarda kendisine başvurulan kişidir. Peygamberimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, insanların dünya ve ahirette efendisidir. Özellikle Kıyamet Günü'nü belirtmesinin sebebi ise, o günde efendiliğin çok önemli olması, herkesin ona -sallallahu aleyhi ve sellem- teslim olması ve Adem ile tüm çocuklarının onun sancağı altında toplanmasıdır.
• Yüce Allah’ın insanlara, başlangıçta Âdem’e ve ardından diğer peygamberlere şefaat için başvurmayı ilham edip, doğrudan Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-'e gitmeyi ilham etmemesinin hikmeti, O’nun faziletini herkese göstermek içindir. Zira O, makamının yüceliği ve Allah'a yakınlığı bakımından en üst noktadadır.
• İhtiyacı olan bir kulun, ihtiyacına karşılık alabilmek için kendisine başvurduğu kişiyi en güzel sıfatlarıyla vasıflandırması (onu övmesi) meşrudur/güzel bir yöntemdir; zira bu, isteğin kabul edilmesine daha çok vesile olur.
• Bir kişiden yapamayacağı bir şey istendiğinde, kabul edilebilir bir mazeret sunması caizdir. Bu kişinin, o işi daha iyi yapabileceğini düşündüğü birine yönlendirilmesi de müstehaptır.
• Bu hadis, Kıyamet Günü'nde insanların bir araya geleceği yerin dehşetini ve mahşerin zorluğunu anlatmaktadır.
• Geçmişteki yaptıklarını hatırlayarak bu makama layık olmadıklarını hissetmeleri sebebiyle peygamberlerin gösterdiği tevazu anlatılmıştır.
• Hadiste, Kıyamet Günü'nde mahlukatın hükümlerinin verilmeye başlanması için yapılacak olan ''Büyük Şefaat'in'' delili vardır.
• Bu hadis aynı zamanda, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- için ''El-Vesile'' ve ''Makam-ı Mahmud'' mertebelerini kanıtlamaktadır.
• Allah Teâlâ’nın hamt ve övgüye layık oluşu son bulmaz. Bu sebeple Allah, bu makamda Resûlüne kendisine yönelik güzel övgü ve sena ifadelerinden, ondan önce hiç kimseye açmadığı şeyleri ilham eder ve öğretir.
• Ümmet-i Muhammed'in, ümmetlerin en hayırlısı olduğunu göstermektedir. Zira onlara Cennet'e giriş konusunda özel ayrıcalıklar verilmiştir. Hesapsız olarak Cennet'e girecek olanlar, yalnız kendilerine tahsis edilmiş özel bir kapıdan girerler; diğer Cennet kapılarından girişte ise diğer Müminlerle birlikte ortak olurlar.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Cennet'e girecek ilk Mümin topluluğun, parlaklık bakımından dolunay gecesindeki ay gibi yüzlere sahip olacağını bildirmiştir. Onlardan sonra gelenler ise gökyüzünün en parlak yıldızı gibi olacaklardır. Orada tuvalet ihtiyaçları olmayacak; tükürmeyecekler ve burunlarını temizleme (sümkürme) gereksinimi duymayacaklardır. Tarakları altın, terleri misk kokusu olacak ve buhurdanlıklarından etrafa en hoş kokulu tütsüler yayılacaktır. Eşleri huri olacaktır. Hepsi, tek bir insanın ahlak ve uyuşumu içinde, boy ve yaratılış olarak babaları Âdem’in suretinde olacaklardır. Her birinin boyu göğe doğru altmış arşın olacaktır.

• Cennet ehlinin vasıfları açıklanmakta ve onların Cennet'teki makamlarının, dünyadaki amellerine ve derecelerine göre farklılık göstereceği belirtilmektedir.
• Anlamların daha iyi anlaşılmasını sağlamak ve onları açıklığa kavuşturmak için benzetme yönteminin kullanılmıştır.
• Kurtubî -rahimehullah- şöyle demiştir: Şöyle bir soru akla gelebilir: Cennet ehli sakalsız oldukları ve saçları da hiç kirlenmediği halde tarağa ne ihtiyaçları vardır? Kokuları miskten daha güzel olduğu halde buhura (tütsüye) ne gerek vardır? Buna şöyle cevap verilir: Cennet ehlinin yemesi, içmesi, giyinmesi ve güzel kokular sürünmesi; açlık, susuzluk, çıplaklık veya kötü koku gibi bir sıkıntıdan (eksiklikten) kaynaklanmamaktadır. Bunlar sadece ardı arkası kesilmeyen lezzetler ve kesintisiz nimetlerdir. Buradaki hikmet ise, dünyada bir şekilde tatmış oldukları nimetlerin benzerleriyle Cennette de keyif almaları ve ödüllendirilmeleridir.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in haber verdiğine göre, Ahiretteki Cennet'te yüz derece (mertebe) vardır ve her iki derece arasındaki mesafe, yer ile gök arası kadardır. Bu cennetlerin en yükseği ise Firdevs cennetidir. Cennetin dört nehrinin kaynakları buradan çıkar ve Firdevs'in hemen üzerinde Arş bulunur. Bu yüzden, Allah'tan (cenneti) isteyeceğiniz zaman O'ndan Firdevs'i isteyin; çünkü orası bütün cennetlerin üzerindedir.

• Cennet ehlinin evleri, imanlarına ve salih amellerine göre farklı farklı olacaktır.
• Bu hadiste, Allah'tan Cennet'in en yüce makamı olan Firdevs'in istenmesi teşvik edilmektedir.
• Firdevs, Cennet'in en yüksek ve en faziletli kısmıdır.
• Bir Müslümanın ideali/hedefi yüksek olmalı; Allah Teâlâ katındaki en yüce ve en faziletli mertebelere ulaşmak için gayret gösterip bunu O'ndan talep etmelidir.
• Cennet'in dört nehri, Allah Teâlâ’nın Kur’an’da bildirdiği su, süt, şarap ve bal ırmaklarıdır: {Takva sahiplerine vadedilen Cennet'in durumu şöyledir: Orada bozulmayan temiz su nehirleri, tadı değişmeyen süt nehirleri, içenlere lezzet veren şarap nehirleri ve süzme bal nehirleri vardır.} [Muhammed Suresi: 15]