Peygamberlere İman ile ilgili hadisler

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- İslam'ı sağlam bir yapıya ve bu yapıyı destekleyen beş sütuna benzetmiştir. İslam'ın diğer hususları bu binanın tamamlayıcı özellikleridir. İslam'ın şartlarından birincisi: Kelime-i şehadet; Allah'tan başka hak ilah olmadığına, Muhammed'in Allah'ın rasûlü olduğuna şahitlik etmektir. Bu iki husus biri diğerinden ayrılmayan tek bir rükündür. Kul, Allah'ın birliğini ve Allah'tan başka hiç kimsenin ibadete layık olmadığını kabul ederek ve bu sözün gereklerini yerine getirerek hareket eder, Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-'in risaletine iman eder ve ona tabi olarak bunu söyler. İkinci şart: Namaz kılmaktır. Bir günde farz kılınan beş vakit; sabah, öğlen, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını şartları, rükünleri ve vaciplerini gözeterek kılmaktır. Üçüncü şart: Farz olan zekâtı vermektir. Dinin belirlediği miktara ulaşan malın hak edenlere verildiği mali bir ibadettir. Dördüncü şart: Haccetmektir. Allah -Azze ve Celle-'ye ibadet etmek kastıyla hac amellerini yerine getirmek için Mekke'ye gitmektir. Beşinci şart: Ramazan orucunu tutmaktır. İbadet kastıyla imsak vaktinden Güneşin batışına kadar yeme içme ve bunun dışındaki orucu bozan hususlardan uzak durmaktır.

• İslam'ın ilk şartındaki kelime-i tevhide şahitlik etmenin iki kısmı birbirinden ayrılmaz. Dolayısıyla biri olmadan diğeri geçerli değildir. Bundan dolayı bir şart olarak belirlenmiştir.
• Kelime-i tevhide şahitlik etmek dinin temelidir ve bunlar olmadan hiçbir söz ve amel kabul edilmez.

Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem-, herhangi bir şeyden sakındırdığında istisnasız o şeyden kaçınmamız gerektiğini, bir şeyi de emrettiğinde onu da güç yetirebildiğimiz ölçüde yerine getirmemiz gerektiğini beyan etmiştir. Sonra da geçmiş bazı ümmetler gibi olmayalım diye bizleri uyarmıştır. Onlar, peygamberlerine çok soru sorar, bununla birlikte onlara muhalefet ederlerdi. Allah -Azze ve Celle- de değişik şekillerde onları helak edip yok etmiştir. Bizler de onlara benzemeyelim ki onların helak olduğu gibi helak olmayalım.

• Hadis, emredilenleri yapmanın, yasaklananlardan da kaçınmanın farz olduğunu açıklayan bir esastır.
• Yasak konusunda, ondan herhangi bir şeyin işlenmesine ruhsat verilmemiştir. Emir ise, güç yetirebilme şartına bağlanmıştır; çünkü terk etmek insanın elindedir, fakat emredilen fiili yapmak, o fiili gerçekleştirecek bir kudrete sahip olmayı gerektirir.
• Çok soru sormak yasaklanmıştır. Âlimler soru sormayı iki kısma ayırmışlardır: Biri; bir kimsenin emrolunduğu üzere din konusunda ihtiyaç duyulan şeyin öğrenme yönüyle olması. Bu amaçla soru sormak yapılması emredilen işlerdendir. Sahabelerin sorduğu da bu türden sorulardır. İkincisi ise; inat ve yapması gerekli olmayan bir şeyi kendi kendine gerekli kılma niyetiyle sorulan sorular olup, bu tür sorular yasaklanmıştır.
• Bu ümmet, kendisinden önceki ümmetlerde olduğu gibi, peygamberine itaatsizlikten sakındırılmıştır.
• Yasaklanan şey, azını da çoğunu da kapsar; çünkü ondan sakınmak, ancak azından da çoğundan da sakınmakla mümkün olur. Örneğin; Yüce Allah, bize faizi haram kılmıştır. Bu yasak faizin azını da çoğunu da kapsamaktadır.
• Harama götüren sebepleri terk etmek gerekir; çünkü bu da kaçınmak anlamına gelmektedir.
• Bir kimse, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in bir emrini duyduğunda, farz mıdır, müstehap mıdır diye sormamalıdır. Aksine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in «O halde gücünüz yettiği kadarını yapın.» sözüne binaen hemen o işi yapmalıdır.
• Özellikle de bilgisine ulaşılması kolay olmayan —gaybî meseleler, kıyamet gününün halleri gibi— konularda çok fazla soru sormak helak olma sebebidir. Bu konularda çok soru sormayın ki helak olmayasınız ve kendinizi gereksiz derinliklere kaptırmayasınız.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Allah Teâlâ adına yemin ederek, bu ümmetten Yahudi, Hristiyan ya da bunlar dışında herhangi birisine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in daveti ulaşır da sonra gönderilen bu dine iman etmeden ölürse, Cehennem ashabından olur ve orada ebedi kalacaktır.

• Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in mesajı bütün insanlığa gelmiştir. Ona tabi olmak gerekir. Ona verilen din ile geçmiş bütün dinler nesih edilmiştir.
• Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'i inkâr eden kimsenin diğer peygamberlere inandığını iddia etmesi ona fayda sağlamaz.
• Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'i tanımayan, İslam daveti kendisine ulaşmayan kimse mazurdur. Ahiretteki durumu Allah Teâlâ'ya kalmıştır.
• Can boğaza gelip dayanmadığı sürece şiddetli hastalık da olsa, ölüm yakında olsa İslam dini fayda sağlar.
• Yahudi ve Hristiyanlar da dahil olmak üzere kâfirlerin dinini doğru görmek küfürdür.
• Hadiste Yahudi ve Hristiyan zikredilerek diğerlerine bir uyarıda bulunulmuştur. Çünkü Yahudi ve Hristiyanlara kitap gönderilmiştir. Onların durumu bu ise kendilerine kitap verilmeyen kâfirlerin durumu daha tehlikelidir. Bundan dolayı bütün bu kâfirlerin Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in dinine girmeli ve ona itaat etmelidir.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- fıkhî hükümlerin üç kısma ayrıldığını bildirmiştir: Sessiz kalınanlar, yasaklar ve emirler. Birincisine gelince: Şeriatın herhangi bir konuda sessiz kalmasıdır. Zira herhangi bir konuda hüküm olmayabilir ve eşyalarla ilgili temel prensip, farz olmamasıdır. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in döneminde, henüz gerçekleşmemiş bir şey hakkında soru sormaktan kaçınılması gerekirdi; çünkü böyle bir soru üzerine o konuda bir farz ya da haram hükmü inebilirdi. Çünkü Yüce Allah, o şeyi kullarına olan merhameti sebebiyle hükümsüz bırakmıştır. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in vefatından sonra ise, dinle ilgili ihtiyaç duyulan konularda fetva veya bilgi edinme amacıyla soru sormak caiz, hatta teşvik edilmiştir. Ancak bu sorular, gereksiz zorluk veya inat uğruna sorulursa, işte bu durumda soruyu sormaktan kaçınılması gerektiği bu hadiste ifade edilmiştir. Zira bu durum, İsrailoğulları’nın başına geldiği gibi sonuçlanabilir. Onlara bir inek kesmeleri emredilmişti; herhangi bir inek kesselerdi bu emri yerine getirmiş olacaklardı, fakat işi zorlaştırdılar ve bu yüzden kendilerine de iş zorlaştırıldı. İkincisi: Yasaklardır; yasakları terk eden sevap kazanır, yapan da cezalandırılır. Dolayısıyla yasaklanan şeylerin hepsinden kaçınılmalıdır. Üçüncüsü: Emirler; yerine getiren mükâfatlandırılır, terk eden ise cezalandırılır. Dolayısıyla emredilenlerden mümkün olduğu kadarı yapılmalıdır.

• En önemli olana ve ihtiyaç duyulana odaklanmalı, ihtiyaç olmayanı hemen bırakmalı, olmamış olanı sormakla meşgul olunmamalıdır.
• İşleri karmaşıklaştıracak ve birçok anlaşmazlığa yol açacak şüphelere kapı açacak sorular sormak haramdır.
• Tüm yasakların terk edilmesi emredilmiştir. Çünkü yasaklanan şeyi bırakmanın hiçbir zorluğu yoktur ve bu nedenle genel olarak yasaklanmıştır.
• Yapılması istenilen şeyi mümkün olduğu ölçüde yapmak emredilmiştir. Çünkü emredilen şey sebebiyle bir zorluk gelebilir ya da insan onu yapmakta aciz kalabilir. Bu yüzden mümkün olduğu kadar yapılması emredilmiştir.
• Çok soru sormak yasaklanmıştır. Âlimler soru sormayı iki kısma ayırmışlardır: Biri; bir kimsenin emrolunduğu üzere din konusunda ihtiyaç duyulan şeyin öğrenme yönüyle olması. Bu amaçla soru sormak yapılması emredilen işlerdendir. Sahabelerin sorduğu da bu türden sorulardır. İkincisi ise; inat ve yapması gerekli olmayan bir şeyi kendi kendine gerekli kılma niyetiyle sorulan sorular olup, bu tür sorular yasaklanmıştır.
• Bu ümmet, kendisinden önceki ümmetlerde olduğu gibi, peygamberine itaatsizlikten sakındırılmıştır.
• Gerekli olmayan şeyleri çokça sormak ve peygamberlere karşı gelmek helak olma sebebidir. Özellikle, sadece Allah’ın bilebileceği gaybî meseleler ve kıyamet günüyle ilgili durumlar gibi ulaşılması imkansız konularda sorular sormak tehlikelidir.
• Zor konularda soru sormaktan sakınılması gerektiği belirtilmiştir. El-Evzaî -rahimehullah- şöyle demiştir: "Allah, kulunun ilmindeki bereketi almak istediğinde, onun diline karışıklık verir. Gerçekten ben, onları en az bilgiye sahip insanlar olarak gördüm." İbn Vehb de şöyle demiştir: Mâlik -rahimehullah-'ı şöyle derken işittim: İlimde tartışmak, insanın kalbinden ilmin nurunu alıp götürür.'"

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- reddedenler dışında ümmetinin hepsinin Cennet'e gireceğini haber vermiştir. Bunun üzerine sahabeler -radıyallahu anhum-: "Ey Allah'ın Rasûlü kim bundan reddeder ki?" diye sordular. Peygamber Efendimiz -aleyhisselam- da şöyle cevap verdi: «Bana tabi olan ve itaat eden kimse Cennet'e gider, isyan edip dinin emir ve yasaklarına boyun eğmeyen kimse de kötü amellerinden dolayı Cennet'e girmekten imtina eder.»

• Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e itaat etmek Yüce Allah'a itaat, onun emir ve yasaklarını yerine getirmeyip isyan etmek Yüce Allah'a isyan etmektir.
• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e itaat etmek Cennet'e, isyan etmek ise Cehennem'e götürür.
• Allah'a ve Rasûlüne isyan edenler dışında bu ümmetin itaatkâr olanlarının hepsi Cennet'e girmekle müjdelenmiştir.
• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ümmetine olan şefkati ve onların hidayeti için elinden geleni yapması ifade edilmiştir.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- İslam'ı sağlam bir yapıya ve bu yapıyı destekleyen beş sütuna benzetmiştir. İslam'ın diğer hususları bu binanın tamamlayıcı özellikleridir. İslam'ın şartlarından birincisi: Kelime-i şehadet; Allah'tan başka hak ilah olmadığına, Muhammed'in Allah'ın rasûlü olduğuna şahitlik etmektir. Bu iki husus biri diğerinden ayrılmayan tek bir rükündür. Kul, Allah'ın birliğini ve Allah'tan başka hiç kimsenin ibadete layık olmadığını kabul ederek ve bu sözün gereklerini yerine getirerek hareket eder, Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-'in risaletine iman eder ve ona tabi olarak bunu söyler. İkinci şart: Namaz kılmaktır. Bir günde farz kılınan beş vakit; sabah, öğlen, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını şartları, rükünleri ve vaciplerini gözeterek kılmaktır. Üçüncü şart: Farz olan zekâtı vermektir. Dinin belirlediği miktara ulaşan malın hak edenlere verildiği mali bir ibadettir. Dördüncü şart: Haccetmektir. Allah -Azze ve Celle-'ye ibadet etmek kastıyla hac amellerini yerine getirmek için Mekke'ye gitmektir. Beşinci şart: Ramazan orucunu tutmaktır. İbadet kastıyla imsak vaktinden Güneşin batışına kadar yeme içme ve bunun dışındaki orucu bozan hususlardan uzak durmaktır.

• İslam'ın ilk şartındaki kelime-i tevhide şahitlik etmenin iki kısmı birbirinden ayrılmaz. Dolayısıyla biri olmadan diğeri geçerli değildir. Bundan dolayı bir şart olarak belirlenmiştir.
• Kelime-i tevhide şahitlik etmek dinin temelidir ve bunlar olmadan hiçbir söz ve amel kabul edilmez.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, bir grubun oturduğu bir mecliste içlerinden birinin arkasına yaslanarak Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in bir hadisi kendisine ulaştığında: "Dinimizle ilgili hususlarda bizimle sizin aranızı ayıran Kur'an-ı Kerim'dir ve o bize yeter. Onda bir helal bulursak amel ederiz, onda bir haram bulursak ondan uzak dururuz." diyeceği zamanın yakın olduğunu haber vermiştir. Sonra Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- sünnetinde haram kıldığı ve yasakladığı her şeyin Allah'ın kitabında yasakladığına benzer bir hükmü olduğunu açıklamıştır. Çünkü Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-, Rabbinin kendisine haber verdiği şeyleri aktarmaktadır.

• Kur'an-ı Kerim'e hürmet edildiği gibi sünnete de hürmet edilir ve verdiği hükümler ile amel edilir.
• Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e itaat etmek Yüce Allah'a itaat etmektir, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e isyan etmek Yüce Allah'a isyan etmektir.
• Sünnetin hüccet olduğuna bir delil, sünnetleri reddeden ve inkâr edenlere bir reddiyedir.
• Sünnetten yüz çeviren ve Kur'an-ı Kerim bana yeter iddiasında bulunan kişi, hakikatte Kur'an ve sünnetten yüz çeviren, Kur'an'a uyduğu iddiasında yalancı olan kimsedir.
• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in peygamberliğinin delillerinden birisi de; gelecekte olacak bir şeyden haber vermesidir ve haber verdiği gibi de olmuştur.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e bir grup geldi ve yanına vardıklarında, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in hoş görmediği -onu öven- bazı sözler söylediler. “Sen bizim efendimizsin” dediler. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- onlara şöyle söyledi: “Es-Seyyid, Allah’tır.” O, yaratıkları üzerinde tam bir egemenliğe sahiptir ve onlar O'nun kullarıdır. Dediler ki: Sen fazilet bakımından en hayırlımızsın; derece, şeref ve erdem bakımından en üstün olanımızsın. Biz: Sen bizim üstünlük bakımından en faziletlimiz, (eşe, dosta iyilik elini uzatan) en cömerdimiz, en üstünümüz, en yücemizsin. Daha sonra Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- onlara her zamanki sözlerini söylemelerini ve Şeytan'ın onları haram kılınmış olan şirk ve şirke sebep olacak aşırılığa ve övgüye sürüklemesin diye dile getirmiş oldukları sözlerinde tekellüften kaçınmalarını emretti.

• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ashabının gönüllerindeki büyük değeri ve ona olan saygıları anlatılmaktadır.
• Söz söylerken insanın kendisini gereksiz yere zorlaması yasaklanmış, konuşurken de kısa ve öz konuşması tavsiye edilmiştir.
• Tevhid inancını, ona aykırı söz ve fiillerden korumak amaçlanmıştır.
• Övgüde abartılı davranmak yasaklanmıştır. Çünkü bu Şeytan'ın giriş kapılarından birisidir.
• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, Âdemoğullarının efendisidir ve hadiste geçenler tevazudan ve onların bu konuda aşırıya kaçmalarından duyulan korkudandır.

Kıyamet günü Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- gelip, Allah -Azze ve Celle-'ye secde edecek ve O'na dua edecektir. Sonra Allah Teâlâ, O'na Şefâatu'l-Uzmâ'yı (en büyük şefâatı) etmesi için izin verecektir. Rabbi ona şöyle diyecektir: İste ki istediğin verilsin. Şefâat dile! Sana şefâat hakkı verilsin. Yani, isteğin makbuldür ve şefâatin de makbuldür.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- daha önceki hiçbir peygambere verilmeyen beş özelliği Allah'ın kendisine verdiğini bildirmiştir: Birincisi: Düşmanlarımla aramda bir aylık yol olmasına rağmen kalplerine atılan korku ile desteklendim. İkincisi: Nerede olursak olalım namaz kılmamız için yeryüzü bize mescit ve suyun olmadığı zamanlarda toprak bizim için temiz ve temizleyici kılındı. Üçüncüsü: Savaş ganimetleri bize helal kılındı. Ganimetler, Müslümanların kâfirlerle yaptıkları savaşta aldıkları mallardır. Dördüncüsü: Kıyamet Günü'nün dehşetinden insanları kurtarmam için bana en büyük şefaat verildi. Beşincisi: Ben, sadece kendi kavimlerine gönderilmiş olan peygamberlerden farklı olarak, insan ve cin olmak üzere tüm yaratılmışa gönderildim.

• Kulun; Allah'ın kendisine olan nimetlerini sayması, bunları haber vermesi ve Allah'a şükretmesinin meşru oluşu anlatılmıştır.
• Allah -Azze ve Celle- bu ümmete ve Peygamberine bu özellikleri lütfetmiştir.
• Kişi, namazı, hangi hâlde olursa olsun vaktinde kılması farzdır; namazın şartlarından, rükünlerinden ve vaciplerinden gücü yettiğini yerine getirir.
• Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e diğer peygamberlerden ayrı olarak kendisine has çeşitli şefaat hakkı verilmiştir. Bunlardan biri, insanlar arasında hükmün verilmesi için yapacağı şefaattir. Bir diğeri, Cennet ehlinin Cennete girmesi için yapacağı şefaattir. Bir diğeri de, amcası Ebû Talib'e özel olan Cehennem'den çıkması için değil Cehennem azabının azaltılması hususunda yapacağı şefaattir. Çünkü o, kâfir olarak ölmüştür.
• Bu hadiste zikredilmeyen, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e has daha birçok özellik vardır. Bunlardan bazıları şunlardır: Kendisine Cevâmiu'l Kelim (veciz konuşma özelliği) verilmiştir, peygamberlerin sonuncusudur, onunla sona ermiştir, saflarımızın meleklerin safları gibi yapılması ona verilmiş özelliklerdendir ve bunlar gibi daha birçok özellikleri vardır.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Güneş'in doğduğu en hayırlı günün cuma olduğunu bildirmektedir. O günün özelliklerinden biri de şudur: Allah, Adem -aleyhisselam-'ı o gün yarattı, onu o gün Cennet'e koydu ve o gün onu Cennet'ten çıkarıp yeryüzüne indirdi. Kıyamet ancak cuma günü kopacaktır.

• Cuma gününün, haftanın diğer günlerine olan üstünlüğü ifade edilmiştir.
• Cuma günü çokça salih amel işlemek, Allah Teâlâ'nın rahmetini kazanmak ve O'nun gazabına uğramamak için hazırlık yapmak teşvik edilmiştir.
• Hadislerde cuma gününün zikredilen bu özelliklerinin, cuma gününün faziletinden bahsetmediği söylenmiştir. Çünkü Adem'in Cennet'ten çıkarılması ve kıyametin kopuşu bir fazilet sayılmaz. Şöyle de denilmiştir: Öyle ki; bunların hepsi birer fazilettir ve Adem'in Cennet'ten çıkışı, rasûllerden, nebilerden ve salihlerden olan zürriyetin var olmasına sebeptir. Kıyametin kopuşu, takva sahiplerine verilecek mükâfatın hızlandırılmasına ve Allah'ın kendileri için hazırladığı ikramlara, şereflere kavuşmalarına sebeptir.
• Bu rivayette belirtilenlerin dışında cuma gününün diğer özellikleri de bulunmaktadır. Bunlar arasında şunlar zikredilebilir: Adem -aleyhisselâm-'ın tövbesin kabul edilmesi, ruhunun kabzedilmesi ve o günde bir zaman vardır ki; Mümin bir kul, dua ederek Allah'tan bir şey ister ve o vakitte dua ederse mutlaka Allah o kula istediğini verir.
• Bir yıl içindeki en hayırlı gün Arafat Günü'dür. En hayırlı günün Kurban Bayramı günü olduğu da söylenmiştir. Haftanın en hayırlı günü cuma günü, senenin en hayırlı gecesi ise Kadir Gecesi'dir.

Âişe –radıyallahu anha- Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem- vefat ettiği zaman evinde biraz arpanın olduğunu haber vermiştir. Belli bir zaman Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem-’in bıraktığı arpadan yemeye devam ediyordu, arpayı tartınca bitti.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, yüksek bir yerden Medine evleri arasında yükselen yapılara baktı ve ashabına benim görmekte olduğumu siz de görüyor musunuz? Şüphesiz ben, yağmur şiddetli bir şekilde yağdığı gibi evlerinizin aralarına dökülen fitneleri görü­yorum, dedi. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, bu hadiste Osman -radıyallahu anh-'ın öldürülmesi, Harra Olayı gibi Medine'de vukû bulacak savaş ve fitnelere işaret etmektedir.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Meryem oğlu İsa -aleyhisselam-'ın Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şeriatı üzerine insanlar arasında adil bir şekilde hükmetmek için inmesinin yakın olduğu adına yemin etmiştir, İsa -aleyhisselam- Hristiyanların tazim ettikleri haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi koyacak ve insanların İslam'a girmelerini için onları teşvik edecektir, mal o kadar bol olacaktır ki, kimse kabul etmeyecektir. Bu da malın çok olması, insanlar elinde olanla yetinmesi, bereketin inmesi ve hayırların peş peşe gelmesinden dolayıdır.

• Ahir zamanda İsa -aleyhisselam-'ın ineceği ispat edilmiş ve bunun kıyamet alametlerinden olduğu ifade edilmiştir.
• Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şeriatını başka bir din geçersiz kılmayacaktır.
• Ahir zamanda mallar bereketlenecek, insanların mala karşı aşırı ilgisi kalmayacaktır.
• Ahir zamanda İsa -aleyhisselam-'ın İslam dini ile hükmedeceği ve o zamana kadar bu dinin bulunacağı müjdesi verilmiştir.

Enes b. Mâlik radıyallahu anh- bir defasında Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- ile birlikte mescitte oturdukları esnada devesinin üzerinde bir adamın gelip mescidin kapısında devesini çökerttikten sonra bağladığını, sonra mescitte oturanlara: "Hanginiz Muhammed?" diye sorduğunu, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ashabı arasında dayanmış bir şekilde oturduğunu, kendilerinin de; "İşte dayanmış olan şu beyaz zattır." dediklerini, adamın, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e: Ey Abdulmuttalib’in oğlu!» dediğini, bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in adama, «Seni dinliyorum, dilediğini sor cevap vereceğim.» dediğini, adamın da Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e, "Ben sana bazı şeyler soracağım, ancak sorularım biraz sert ve ağır olacak, gönlün benden incinmesin!" dediğini, yani bu sorularım karşısında bana kızma ve sana sıkıntı vermesin, bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in adama, «Dilediğini sor.» dediğini, adamın da, "Senin ve senden öncekilerin Rabbi adına sana soruyorum, bütün insanlara seni Yüce Allah mı gönderdi?" dediğini, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in de doğru söylediğini vurgulamak için «Allah'a yemin ederim ki evet.» diye buyurduğunu, adamın da; "Allah adına söyle, bir gün bir gece içinde beş vakit namaz kılmamızı sana Allah mı emretti?" diye sorduğunu, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in de; «Allah'a yemin olsun ki evet.» diye buyurduğunu, adamın da; "Allah adına söyle, senenin belirli bir ayında ramazanda oruç tutmayı sana Allah mı emretti?" dediğini, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in de; «Allah'a yemin olsun ki evet.» diye buyurduğunu, adamın da; "Allah adına, şu belirli sadakayı; zekâtı zenginlerimizden alıp fakirlerimize dağıtmayı sana Allah mı emretti?" dediğini, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in de; «Allah'a yemin olsun ki evet.» diye buyurduğunu, bunun üzerine de Dımâm b. Sa'lebe’'nin Müslüman olduğunu haber vermiştir. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- onun kavmini İslam'a davet edeceğini haber vermiştir. Sonra bu sahabe kendisini Bekir oğlu Sa'd kabilesinden Dımâm b. Sa'lebe olarak tanıtmıştır.

• Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in mütevaziliği ifade edilmiştir. Çünkü adam kendisi ile ashabını birbirinden ayırt edememiştir.
• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in güzel ahlakı, soru soran kimseye karşı şefkati ifade edilmiştir. Zira sorulan sorulara güzel cevap vermek İslam'ın kabul edilmesine bir sebeptir.
• Bir kişinin hoş gördüğü takdirde beyaz ve buğday tenli olmak, uzun ya da kısa olmak gibi kusur ifade etmeyen özellikler ile tanıtılması caizdir.
• Kâfirin bir ihtiyaç için camiye girmesi caizdir.
• Hadiste hac ibadeti zikredilmemiştir. Çünkü bu adamın geldiği zamanda farz kılınmamış olabilir.
• Sahabeler insanları İslam'a davet etmeye hırslı olan kimselerdi. Bundan dolayı bu sahabe Müslüman olur olmaz, kavmini İslam'a davet etmek istedi.

İbn Abbâs -radıyallahu anhuma-, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e kırk yaşında ilk vahiy indiğini ve peygamberlik vazifesi verildiğini, ilk inen vahiyden sonra on üç sene Mekke'de yaşadığını, sonrasında Medine'ye hicret etmesi emredildiğini, orada da on sene yaşadığını ve altmış üç yaşında vefat ettiğini haber vermiştir.

• Sahabeler, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in hayatına önem vermiştir.

Abdullah b. Amr -radıyallahu anhuma- şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den duyduğum her şeyi yazıyordum ki, yazdıklarımı kolay ezberleyeyim. Kureyşli bazı kimseler bunu yapmamı bana yasakladı. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bir beşerdir, sakin ve öfkeli anında konuşur ve hata edebilir dediler. Bunu duyunca ben de yazmayı bıraktım. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'e onların dediği şeyi haber verdiğimde, parmağı ile ağzını işaret ederek şöyle dedi: Yaz, nefsim elinde olan Allah'a yemin olsun ki, her durumda kızgın olduğumda da sakin olduğumda da ağzımdan sadece hak söz çıkar. Allah Teâlâ, peygamberi hakkında şöyle buyurmuştur: {O kendi hevasından konuşmaz. Ancak kendisine vahyedileni söyler.} [Necm Suresi: 3-4].

• Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- ister sakin olsun, ister öfkeli olsun, Allah -Azze ve Celle-'den tebliğ ettiği şeylerde masumdur.
• Sahabeler -radıyallahu anhum- sünneti ezberleme ve aktarma hususunda hırslı oldukları aktarılmıştır.
• Bir şeyi vurgulamak gibi yemin etmeyi gerektirmeyen şeyler hakkında yemin etmek caizdir.
• İlmin korunmasındaki en büyük sebeplerden birisi de yazılmasıdır.

Hadiste; nesep, asıl bakımından insanların en şereflisi cahiliye döneminde en hayırlı olanlarıdır denilmiştir. Ancak dinî hükümleri iyi bilme şartı vardır. Mesela Haşimoğulları İslam'da Kureyş'in en hayırlılarıdır. Ancak Allah'ın dinini iyi bilme, hükümlerini öğrenme şartı vardır. Eğer onlarda dinin hükümlerini öğrenme hasıl olmazsa, nesebin şerefli olması sahibine öncelik tanımaz. Şayet nesebi şerefli olursa, nesep olarak Arapların en seçkini olur. Ancak Allah'ın katında mahlûkatın en şereflisi, en hayırlısı değildir. İnsan, nesebi ile dinin hükümlerini öğrenip anlamak şartıyla şerefli olur.

Nebi -sallalahu aleyhi ve sellem-, rüyasında misvak kullandığını görmüş ve ona, biri diğerinden daha büyük iki adam gelmiştir. Misvağı küçük olan adama vermek istediğinde, ona, misvağı büyük olana takdim etmesi söylenmiştir. O da misvağı büyük olana vermiştir.

Hadisin manası: Allah -Azze ve Celle-, Adem'i yarattığında ona, meleklerden bir topluluğa gidip selam vermesini ve onların bu selama nasıl karşılık vereceklerine dikkat etmesini istedi. Bu, aralarında yapmış oldukları selamlaşma, onun (Adem) ve ondan sonra gelen rasullerin dinine tabi olan zürriyetinin meşru olan selamlaşmaları olacaktı. Adem: "Es-selamu aleykum" dedi. Melekler de: "Es-selamu aleyke ve rahmetullah" diye karşılık vererek "ve rahmetullah" ibaresini ilave ettiler. Bu selam verme şekli, selam verilip alındığında meşru olandır.

Peygamberimiz Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem- kendinden önce gelmiş bir peygamber hakkında bize şöyle haber verdi: Kendilerine gönderilmiş peygambere kavmi öyle vurup dövdü ki, yüzünden kanlar akar hale geldi. O ise buna karşılık olarak onlar için Allah’a affetmesi için dua etti. Bu davranış sabırlı ve halim olmak hususunda ulaşılacak en üstün mertebedir. Sadece onlar için dua etmekle yetinmeyip, şefkatle yaklaşarak onları mazur görme yoluna gitti. Zira onların cahil kimseler olduğunu bilmekteydi.

Abdullah b. Mesud -radıyallahu anh- Huneyn Gazvesi'nde olduklarını haber veriyor. Bu gazve; Mekke'nin Fethi'nden sonra Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in Tâife yaptığı gazvedir. Deve, koyun, dirhem ve dinar gibi çokça ganimetlerin elde edildiği bir gazvedir. Sonra Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- Ci'râne denilen yerde durdu. Orası da Tâif tarafında haram bölgenin bittiği yerdir. Ganimetleri bu gazveye katılanlar arasında taksim etti. Akra' b. Hâbis'e yüz deve verdi. Üyeyne b. Hısn'a yüz deve verdi. Arapların önde gelenlerine verdi. Onları İslam'a ısındırıyordu. Şayet bunların İslam'ı (müslümanlığı) verilen şeyler ve mallar sebebiyle gerçekleşir ve güzelce olursa, bunların peşinden gidenler de İslam'a gireceklerdi. O zaman kuvvet ve izzet İslam'ın idi. Ama imanları kuvvetli olanlara gelince Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- onlara imanları gereği ganimetten birşey vermedi. Bir adam Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ganimetleri kabile reislerine ve Araplar'ın önde gelenlerine verip diğerlerine vermeyerek O'nun paylaştırmasındaki davranışını görünce şöyle dedi: Vallahi bu içinde ada­let yapılmayan bir taksimat olmuştur ve hem bunda Allah rızası da gözetilmemiştir. İbn Mesud -radıyallahu anh- bu sözü duyunca hızlı bir şekilde Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in yanına gitti. Daha öncesinde ona haber vereceğine yemin etmişti. O'na bu sözü haber verince Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in kızgınlığı arttı. Yüzü değişti, katkısız kırmızı boya gibi oldu ve «Allah ve Rasûlü adaletli olmamış ise, kim adaleti tatbik edebi­lir?» diyerek o adamın söylediği sözü yanlış buldu. Ardından da; «Allah Musa -aleyhisselam-'a rahmet etsin. O'na bundan daha kötü sözlerle eziyet edildiği halde O, sabretmişti.» dedi. İbn Mesud -radıyallahu anh- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in durumunu görünce şayet ben o topluluktan hoş olmayan bir söz duyarsam kesinlikle onu Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e haber vermeyeceğim, dedi. Bu tür sözleri Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e ve İslam'a zarar vermeyecekse, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in aşırı kızgınlığını görmesinden dolayı ona haber vermeyeceğini söylemiştir.

Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bizlere bu hadiste Zekeriyya aleyhisselam’ın kazancını elde ettiği mesleğin marangozluk olduğunu haber vermektedir.

Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- kertenkelelerin öldürülmesini emretmiş ve kertenkelenin, alevin şiddetlenerek daha kızgın hale gelmesi için ateşi üfürdüğünü haber vermiştir. Bu durum, onun, tevhid ve ihlas ehli kimselere karşı olan düşmanlığının delilidir.

Nebi- sallallahu aleyhi ve sellem-’e (iki kâse) getirildi, yani Cibril ‘’İsra’ya götürüldüğü gece ona geldi.’’ ’’Miraç gecesi, biri şarap biri süt olmak üzere iki kâse getirildi.’’ Yani biri şarapla ve diğeri sütle doluydu. ‘’her ikisine de baktı.’’ Sanki ikisinden birisini seçti. Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- hayırlı görerek sütü seçti. Sütü aldı ve Cebrail –aleyhisselam- seni fıtrata ileten Allah’a hamd olsun dedi. Yani İslam’ın işaretini ve dosdoğru olanı seçtin. Sütü içenler için kolay, güzel ve temiz olması nedeniyle buna bir işaret kıldı. “Sağlam/temiz bir son:’’ sütü aldığı için sağlam ve temiz bir son oldu. Eğer şarabı almış olsaydın ümmetin de azmış olacaktı, dedi. Bkz. Delilu’l-Fâlihîn (7/207), Riyâzu’s-Salihîn Şerhi (5/462).

Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anha- şöyle haber vermektedir:Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- insanlara herhangi bir amel yapmalarını emrettiğinde, sürekli olarak yapmaya güç yetiremeyip bırakmalarından endişe ettiği için, kendilerine zor ve meşakkatli olanı değil, kolaylıkla yapabilecekleri amelleri emrederdi. Kendisi de emrettiği bu kolaylaştırıcı uygulamaya uygun şekilde amel ederdi. Fakat onlar, derecelerini yükseltmek için daha fazla amelde bulunmaları gerektiğini düşündüklerinden, Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-den kendilerine daha zor ve meşakkatli olan amelleri yüklemesini istediler. Şöyle derlerdi: “Bizim durumumuz senin durumun gibi değildir, ey Allah’ın Rasûlü! Çünkü Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır.” Bunun üzerine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- öfkelenir; öfkesi yüzünden belli olacak hâle gelirdi. Sonra şöyle buyururdu: “Şüphesiz Allah’tan en çok sakınanınız ve Allah’ı en iyi bileniniz benim. Öyleyse size emrettiğim şeyi yapın.”

• İbn Hacer -rahimehullah- şöyle demiştir: “Onlara ancak kolaylarına gelen amelleri emretmesinin sebebi, o ameli sürekli olarak yapabilmeleridir. Nitekim başka bir hadiste şöyle buyurmuştur: «Allah katında amellerin en sevimlisi, az da olsa devamlı olarak yapılanıdır.»
• Salih bir insan, salih olduğundan dolayı amel etmekten vazgeçmemelidir.
• Kişinin, övünme ve kendini büyük görme tehlikesinden emin olduğu takdirde, ihtiyaç hâlinde kendisinde bulunan faziletlerden söz etmesi câizdir.
• İbadette asıl olan; kişiyi ibadeti tamamen terk etmeye sevk edecek aşırılıklar yerine, dengeli (ölçülü) ve devamlı olmaktır.
• İbn Hacer -rahimehullah- şöyle demiştir: Kul, ibadet ve onun meyvelerinde en ileri dereceye ulaştığında, bu durum onu ibadete devam etmeye daha çok sevk eder. Çünkü nimetin devamını sağlamak ve şükretmek suretiyle onu daha da artırmak ister.
• Şer‘î emre aykırı hareket edildiğinde öfkelenmenin meşru olduğu ve anlamı kavramaya ehil, anlayışlı bir kimse anlayışta kusur ettiğinde, daha dikkatli ve uyanık olmasını teşvik etmek amacıyla onu uyarmanın meşru olduğu ifade edilmiştir.
• Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ümmetine karşı şefkatli ve yumuşak davranması, dinin kolaylık üzerine kurulmuş olması ve şeriatın hanîf ve hoşgörülü olmasından dolayıdır.
• Sahabenin ibadete karşı büyük bir istek ve gayret içerisinde olmaları ve hayırları artırma arzusunda bulunmaları ifade edilmiştir.
• Şeriatın belirlediği azimet ve ruhsat sınırlarında durmak ve şeriata uygun olan daha kolay ve elverişli olanı tercih etmenin, şeriatın ruhuna/esaslarına aykırı olan daha zor ve meşakkatli olanı tercih etmekten daha faziletli olduğuna inanmak gerekir.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: Bütün peygamberler Allah tarafından desteklenmiş ve onlara peygamberliklerinin ispatlandığı, şahit olanların doğruluğuna inanmalarını gerektiren olağanüstü işaretler ve mucizeler verilmiştir. Peygamberimiz, bu meydan okuma karşısında öyle bir yenilgiye uğrar ki, onu kendisinden uzaklaştıramaz, aksine inkâr edebilir ve inat edebilir. Aksine, Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in alameti ve mucizesi, Allah'ın ona vahyettiği Kur'an'dır. Çünkü Kur'an, açık ve sürekli bir mucize içerir, faydası çok geniştir ve geneldir. İçinde davet, delil ve ahiretin haberi vardır. Dolayısıyla faydası; orada bulunanlara, orada bulunmayanlara, orada bulunanlara ve orada bulunacak olanlara geneldir. Sonra şöyle dedi: Umarım Kıyamet Günü'nde en çok ümmete sahip olurum.

• Peygamberler için mucizelerin ispatı, bu da Allah Teâlâ'nın ümmetler üzerindeki rahmet ve lütfundandır.
• Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in mucizesinin büyüklüğünü anlatan bir ifade.
• Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in makamının büyüklüğünü ve diğer tüm peygamberlerden üstünlüğünü ifade eden bir beyan.
• İbn Hacer, onun şu sözüyle ilgili olarak şöyle demiştir: "Bana verilen şey, Allah'ın bana vahyettiği bir vahiyden ibarettir." Buradaki amaç, mucizelerini bununla sınırlamak ya da ondan önce gelenlere verilen mucizelerden mahrum bırakmak değil, aksine onu diğerlerinden ayıran en büyük mucizenin bu olduğunu vurgulamaktır.
• Nevevî şöyle demiştir: "(Öyleyse en çok ümmete sahip olmayı umuyorum) peygamberliğin bir işaretidir; zira o, -sallallahu aleyhi ve sellem- Müslümanların az olduğu bir zamanda bize bunu bildirmiştir. Sonra Allah Teâlâ Müslümanlara lütfunu ihsan etmiş ve onları bereketlendirmiştir. Böylece mesele tamamlanmış ve Müslümanlar arasında bu bilinen sonuca kadar yayılmıştır. Allah'a hamt olsun.

Müminlerin Emîri Ali b. Ebû Tâlib -radıyallahu anh- şöyle demiştir: "Benden, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den bir hadis rivayet ettiğimi işittiğiniz zaman bilin ki ben ne üstü kapalı konuşurum, ne kinayeli ifade kullanırım, ne de sözü dolandırırım. Bilakis, hadisi olduğu gibi açıkça naklederim. Çünkü gökten yere düşmem, Resûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- adına yalan uydurarak hadis rivayet etmemden bana daha kolay ve daha hafiftir. Fakat benimle insanlar arasında geçen bir mesele hakkında konuştuğum zaman ise, savaş bir hiledir. Bu sebeple kinayeli konuşabilir, üstü kapalı ifadeler kullanabilir veya sözü dolandırabilirim. Ben, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'i şöyle buyururken işittim: Âhir zamanda yaşları genç, akılları zayıf bir topluluk ortaya çıkacaktır. Onlar Kur'an'dan deliller getirir (onun ayetlerini dillerinden düşürmez) ve onu çokça okurlar. Fakat okun avı (delip) geçtiği gibi İslam'dan çıkar ve onun sınırlarını çiğnerler. İmanları boğazlarından aşağıya geçmez. Onları nerede bulursanız (etkisiz hale getirin/) öldürün. Çünkü onları öldürmek, öldüren kimse için Kıyamet Günü'nde bir ecir vesilesidir.

• Hariciler'in bazı özellikleri açıklanmıştır.
• Bu hadis, peygamberliğin işaretlerinden birini içermektedir; zira Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- kendisinden sonra ümmetine ne olacağını bize bildirmiş ve her şey onun önceden bildirdiği gibi olmuştur.
• Savaşta tevriye (çift anlamlı söz söyleyerek gerçek maksadı gizleme) ve ta‘riz (üstü kapalı, dolaylı ifade kullanma) caizdir. Savaşta hile ise tevriye ile olabileceği gibi, pusu kurmak ve benzeri savaş taktikleriyle de olabilir. Ancak antlaşmayı bozmak ve verilen emanı ihlal etmek bu kapsamda değildir. Çünkü bunlar hakkında yasaklayıcı naslar gelmiştir.
• İmam Nevevî -rahimehullah- "Onlar insanların sözlerinin en hayırlısını söylerler." ifadesi hakkında şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Görünüşte söyledikleri sözler güzel ve doğru sözlerdir. Mesela, 'Hüküm ancak Allah'ındır.' demeleri ve buna benzer şekilde insanları Allah Teâlâ'nın Kitabı'na çağırmaları gibi.
• İbn Hacer -rahimehullah- (İmanları boğazlarından aşağıya geçmez.) ifadesi hakkında şöyle demiştir: Bundan kasıt, imanın onların kalplerine kök salmamış (yerleşmemiş) olmasıdır. Çünkü boğazda kalıp da aşağıya geçmeyen bir şey, kalbe de ulaşamaz.
• Kâdî Îyâd -rahimehullah- şöyle demiştir: Âlimler, Hâricîler ve onlar gibi bidat ve bağî (meşru yönetime başkaldırma) ehli kimseler, yöneticiye karşı isyan edip cemaatin görüşüne muhalefet ettikleri ve Müslümanların birliğini bozdukları takdirde, kendilerine önce uyarıda bulunulup mazeretlerini ortaya koyma imkânı verildikten sonra onlarla savaşmanın vacip olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.

Âsım b. Sâbit el-Ensarî ve arkadaşları -radıyallahu anhum-'un kıssası Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ashabından bazı sahabelerin açık kerametinin aktarıldığı bir kıssadır. Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- düşmana karşı casusluk yapıp onların haber ve sırlarını getirsinler diye -bu on kişi- göndermiştir. Mekke'ye yaklaştıklarında Huzeyl kabilesinden bir grup onları fark etti. Yüze yakın okçudan oluşan bir grupla onları takibe alıp izlerini takip ettiler ve etraflarını çevirdiler. Huzeyl kabilesinden bu topluluk güven içinde bulundukları yerden inmelerini talep ettiler. Onları öldürmeyeceklerine dair söz verdiler. Bunun üzerine Âsım: Vallahi Ben, bir kâfirin korumasında aşağı inmem, çünkü kafir Allah -azze ve celle-'ye ihanet etmiştir. Allah'a ihanet eden kullarınada ihanet eder dedi. Bunun akabinde onlara ok attılar ve Âsım ile birlikte altı kişiyi öldürdüler. Onlardan üç kişi kaldı. Bunlarda aşağı inmeye karar verdiler. Huzeli kabilesinden olanlar bunları tutup ellerini bağladı. Durumu gören üçüncü kişi: Bu bize yapılan ilk kalleşliktir. Vallahi size aslâ teslim olmayacağım dedi ve onuda öldürdüler. Hubeyb ve arkadaşını Mekke'ye götürüp orada sattılar. Hubeyb -radıyallahu anh-'ı, Bedir Gazvesi'nde ileri gelenlerini öldürdüğü topluluk satın aldı. Ondan intikam almak için iyi bir fırsat olduğunu gördüler. Esir olarak yanlarında tuttular. Günlerden bir gün Hubeyb -radıyallahu anh-'ın yanına bu aileden olan ufak bir çocuk yaklaştı. Sanki bu çocuk şefkat ve merhamet duymuştu. Çocuğu aldı ve kucağına oturttu. Etek traşı olmak için o ev halkının birinden bir emânet ustura almıştı. Çocuğun annesi bundan habersizdi. Farkına vardığında oğlunu öldürmesinden korktu. Ancak Hubeyb -radıyallahu anh- kadının korktuğunu hisedince: Vallahi onu kesecek değilim. Kadın dedi ki: Allah'a andolsun ki ben hayatımda Hubeyb'den daha iyi bir esir görmedim. Vallahi ben onu, zincire bağlı olduğu ve Mekke'de hiç bir meyvenin bulunmadığı bir gün taze üzüm yerken gördüm. Bu, Allah'ın Hubeyb'e lutfettiği bir rızıktı. Mekkede esir olduğu halde Allah'ın indirdiği üzümü yiyordu. Sonra Hubeyb'in babalarını öldürdüğü çocukları onu öldürmek için bir araya toplandılar. Harem bölgesine ihtiram ettikleri için haram bölgesinin dışında öldürelim dediler. Hubeyb'i öldürmek için Harem bölgesinin dışına Hill bölgesine çıkardıkları zaman Hubeyb onlara: Müsaade edin de iki rek'at namaz kılayım, dedi. Hubeyb iki rek'at namaz kıldı ve sonra ölümden korktuğumu zannetmeyeceğinizi bilsem, bu namazı daha fazla kılardım” yada buna benzer birşey söyledi. Ancak -radıyallahu anh- sadece iki rekat namaz kıldı. Sonra onlara şu üç şey ile beddua etti. “Allah'ım! Bunların her birini tek tek mahvet, birer birer canlarını al, hiç birini sağ bırakma!” Allah Teâlâ duasına icabet etti. Onlardan hiç biri o seneyi tamamlamadan hepsi öldü. Bu Hubeyb -radıyallahu anh-'ın kerametidir. Sonra şu beyitleri okudu: Müslüman olarak öldükten sonra, nasıl öldüğümü asla dert etmem. Bunların hepsi elbette Allah uğrunda; Dilerse O, pek kolaydır, parçalanmış vücûdumla rahmete ermem! Âsım b. Sâbit'in şehit edildiğini haber aldıkları zaman Kureyş'in bazı ileri gelenleri, (Bedir savaşında) kendilerinden birini öldürmüş olması sebebiyle onu tanımaya yarayacak bir parçasını getirmek üzere adamlar yolladılar. Bunun üzerine Allah, Âsım'ı korumak için bulut gibi bir arı sürüsü gönderdi. Bu arı bulutu Âsım'ın cesedini kapladı. Kureyşin adamları, onun nâşına yaklaşmaya imkan bulamadan istediklerini elde edemeden geri döndüler. Aynı zamanda bu Allah Subhanehu ve Teâlâ'nın Âsım -radıyallahu anh-'a vermiş olduğu kerametlerdendir. Öldükten sonra onun cesedini parçalamak isteyen düşmanlarından Allah Subhanehu ve Teâlâ cesedini muhafaza etmiştir.

Enes -radıyallahu anh- şöyle demiştir: "Namaz vakti girdi" Sahabeler Medine'de Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- ile birlikte iken ikindi namazı vakti girmişti. "Mescide yakın oturanlar kalktılar " Yani; bu oldukları yere evleri yakın olaranlar abdest almak için evlerine gittiler. demektir. "Bazıları da oldukları yerde kaldılar", evleri uzak olanlar Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- ile birlikte kaldılar. "Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’e içinde su bulunan taştan yapılma bir kap getirdiler." Yani; Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e içinde azıcık su bulunan taştan yapılmış ufak bir kap getirdiler. Bazı rivayetlerde derin olmayan geniş bir kap olduğu gelmektedir. "İçine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’in eli sığmayacak kadar dar olan bu kaptan" Yani; bu küçük kap Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- elini içine sokmak istediğinde dar geldi. Enes şöyle dedi: Orada bulunan herkes abdest aldı. Enes’e kaç kişi vardınız diye sorduk? Enes: Seksen kişiden fazlaydık, dedi. Yani; Seksen ya da daha fazla kişi.

Eyyub -aleyhisselâm- çıplak olarak yıkanırken (gökten) üzerine çekirge şeklinde çokça altın düştü.Hazreti Eyyüb bunları eteğine dökmeye ve atmaya başlayınca Rabbi Azze ve Celle ona seslendi:Ya Eyyûb! Şu gördüklerinden seni müstağni (ihtiyaç dışı) kılmamış mıydım? Eyyub -aleyhisselam- evet, izzetin ve celâlin hakkı için, sen beni (böyle dünyalık şeylerden) müstağni kıldın? Ancak ben onu şer olarak ve dünya hırsından dolayı almadım Senin bereketin olarak aldım.

Müellif –Allah ona rahmet etsin- Ebu Hureyre -radıyallahu anh-'ın Peygamber efendimiz –sallallahu aleyhi ve sellem-'den rivayet ettiği hadiste Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve selem-'in şöyle buyurduğunu zikretmiştir: Üç kişiden başka beşikte konuşan olmamıştır. Birincisi: Meryem oğlu İsa –sallallahu aleyhi ve sellem-'dir. Meryem oğlu İsa Allah Azze ve Celle’nin mucizelerinden olup, beşikteyken konuşmuştur. İkincisi: Cureyc’e nispet edilen çocuktur. Cureyc ibadete düşkün bir kimseydi. Allah Azze ve Celle onu kendisine atmak istedikleri töhmetten temize çıkarmıştır. Bu mucizeyi onun kerameti olarak göstermiş ve beşikteki çocuğun konuşmasını sağlayarak ona atılan iftiradan onu temizlemiştir. Üçüncü olarak beşikte konuşan çocuk ise; güzel ve yetenekli bir ata binmiş, iyi giyinmiş ve yakışıklı bir adam oradan geçince annesini emen çocuktur. Allah Rasûlü –sallallahu aleyhi ve sellem- annesinin memesini emen çocuğun durumunu temsil ederken işaret parmağını ağzına alıp onu emerek hakikatte nasıl olduğunu anlatmıştır. Çocuk: Ey Allahım! Beni onun gibi yapma! dedi. Sonra o, çocuğu emziren kadının yanından bir cariye geçirdiler ki o cariyeyi götürenler, onu hem dövüyorlar hem de: Sen zina ettin! Sen hırsızlık yaptın! diye söyleniyorlardı. O cariye ise: Allah bana yeter! O ne güzel vekildir! diyordu. Çocuğun annesi Çocuğunu emzirirken Ey Allahım! Benim çocuğumu onun gibi yapma! Dedi. Çocuk yine annesinin memesini bıraktı da o cariyeye baktı ve Ey Allah'ım! Beni onun gibi yap! dedi. Annesiyle karşılıklı konuşmaya başladılar. Annesi yakışıklı bir adamın yanından geçtim ya da o benim yanımdan geçti, onu görünce ben: Ey Allah'ım! Benim çocuğumu da onun gibi yap! dedim, sen ise: Ey Allah'ım! Beni onun gibi yapma! dedin. Çocuk ise evet dedi. Kuşkusuz o adam kibirli, zalim biri idi. Ben de: Ey Allah'ım! Beni onun gibi yapma! dedim. Şüphesiz o kadına gelince; zina etmediği halde, zina ettin! Hırsızlık yapmadığı halde, hırsızlık yaptın! diyorlardı. O, ise Allah bana yeter! O ne güzel vekildir! diyordu. Ben de: Ey Allah'ım! Beni onun gibi yap! dedim. Yani işimi Allah’a döndürerek zinadan ve hırsızlıktan beni temiz kıl anlamındadır. Kadının şu sözünde olduğu gibi; Allah bana yeter! O ne güzel vekildir.

Saîd b. Cubeyr haber verip şöyle dedi: Ben İbn Abbas -radıyallahu anhuma-’ya: Nevfe'l-Bekâlî, Hızır'ın sahibi olan Mûsâ, İsrâîloğulları'nın Musa'sı değildir; o başka bir Musa'dır diye iddia ediyor, dedim. Bunun üzerine İbn Abbâs -radıyallahu anhuma-: Allah'ın düşmanı yalan söylemiştir, dedi. Bu azarlama ve uyarma olarak söylenmiştir. Nevf hakkında bir kötüleme değildir. Çünkü İbn Abbâs -radıyallahu anhumâ- bu sözünü kızgınlık anında söylemiştir. Kızgınlık anındaki sözler genellikle gerçeği yansıtmaz. Onu yalanlaması, doğru olanı söylemediğinden dolayıdır. Bundan onun bu işi kasten böyle yaptığı anlaşılmaz. Sonra Nevf'in yalan söylediğine Ubey b. K'ab -radıyallahu anh- ile delil getirdi ve hadisi şöyle nakletti: Bize Ubeyy b. Ka'b-radıyallahu anh-, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'den şöyle haber etti: "Musa Peygamber -aleyhisselam- İsrailoğulları içinde hutbeye kalkmıştı. Kendisine: "İnsanların en âlimi kimdir?" diye soruldu. O; en âlim benim, diye cevap verdi. Musa -aleyhisselam- bunu, kendi bildiği üzere söylemiştir. Bu husustaki ilmi Allah en bilendir diyerek Allah'a döndürmediğinden dolayı Allah, onu azarladı da: "Evet, iki denizin birleştiği yerde benim, ismi Hızır olan bir kulum var, işte o senden daha âlimdir" buyurdu. Mûsâ-aleyhisselam-: "Ey Rabb'im, onu görmeyi bana kim tekeffül eder?" dedi. -Bazen râvî Sufyân: "Ey Rabbim, ona nasıl yol bulayım? şeklinde söyledi. Ona: Bir balık alır ve onu bir zembil içinde taşırsın. Onu nerede kaybedersen o kulum işte oradadır" dedi. Mûsâ bir balık aldı ve onu bir zembil içine koydu. Bundan sonra Mûsâ, hizmetçi genci Yûşa' İbn Nûn ile birlikte gitti. Nihayet o kayanın yanına varınca başlarını yere koydular. Akabinde Mûsâ -aleyhisselam- uyudu. Bu arada balık debelendi ve zembilden çıkıp denize düştü ve deniz içinde kendine şaşılacak bir surette su künkü gibi (bir boşluk bırakarak) yolunu açıp gitti. Uyandıktan sonra o gecenin kalanı ile bütün gün yürüdüler. Nihayet sabah olunca Mûsâ -aleyhisselam- hizmetçisine: "Kuşluk yemeğimizi getir, yemin olsun biz bu seferimizden garip bir yorgunluk duyduk" dedi. Hâlbuki Mûsâ -aleyhisselam-, Allah'ın emrettiği o yerin ötesine geçmedikçe yorgunluk duymamıştı. Hizmetçi delikanlısı, Musa -aleyhisselam-'a: "Gördün mü, taşın yanında barındığımız zaman balığı (yani balığın gittiğini haber vermeyi) unutmuşum. Bunu söylemeyi bana unutturan da Şeytan'dan başkası değil" dedi. Balık deniz içinde şaşılacak bir surette yolunu tutup gitti. Balığın girmesi için suda bir oyuk meydana geldi. Deniz içinde böyle bir yolun açılması Mûsâ -aleyhisselam- ile hizmetçisince hayret edilecek bir şey olmuştu. Mûsâ, gence: "Zaten aramakta olduğumuz bu idi" dedi. Bunun üzerine kendi izleri üzerinde, izlerine baka baka geriye döndüler. Taşın yanına varınca bir de baktılar ki, elbiseye bürünmüş bir adam duruyor. Mûsâ -aleyhisselam- ona selâm verdi. O da selâmı aldı ve: "Senin bulunduğun yerde selâm nereden (yani nasıl olur)?" dedi. Bu da o vakit o bölgede müslümanların olmadığının delilidir. Ben Musa'yım, dedi. Hızır -aleyhisselam-: "İsrâiloğulları'nın Musa'sı mı?" diye sordu. "Evet" dedi. Bu da peygamberlerin ve diğerlerinin Allah Teâlâ'nın onlara öğrettiği haricinde gaybı bilmediklerine delildir. Çünkü Hızır -aleyhisselam- gaybı bilseydi Musâ -aleyhisselam-'a sormadan önce onu tanırdı. Burası İbn Abbâs -radıyallahu anhuma-'nın hadisi zikretme sebebinin zikredildiği bölümüdür. Mûsâ -aleyhisselam- (sonra yine söze başlayıp): "Sana öğretilen rüşt ve hidayetten bana bir şey öğretmen için senin peşinden gideyim mi?" dedi. Dinin şartlarından olmadığı müddetçe şeriat sahibi bir peygamberin bir başkasından bir şey öğrenmesi peygamberliğine ters bir şey değildir. Şüphesiz ki rasûlün, mutlak olarak her şeyde değil, dinin asıllarında ve furularında gönderildiği şeyde en iyi bilen olması gerekir. Hızır -aleyhisselam-: "Doğrusu sen benim beraberimde asla sabredemezsin" dedi. Görünüşte hoş olmayan içyüzünü bilemeyeceğin şeyler yapıyorum. Sonra Musa'ya: "Ey Musa ben Allah'ın bana öğrettiği senin bilmediğin ilme sahibim" dedi. "Sen de Allah'ın sana öğrettiği benim bilmediğim ilmi biliyorsun" dedi. Musa -aleyhisselam-ona şöyle dedi: "Allah dilerse beni sabredici bulacaksın, sana hiçbir işte karşı gelmeyeceğim, dedi." Bundan sonra deniz kıyısında yürüyerek gittiler. Yanlarına bir gemi uğradı. Kendilerini gemiye almaları için gemicilerle konuştular. Gemiciler Hızır'ı tanıdılar ve onları ücretsiz olarak gemiye aldılar. Onlar gemiye bindikleri zaman bir serçe kuşu geldi, geminin kenarına kondu ve denizden bir iki gaga su aldı. Hızır, Musa'ya: "Ey Mûsâ! Benim ilmimle senin ilmin, Allah'ın ilminden bu serçenin gagasıyla denizden aldığı su kadar bile eksiltmez" dedi. Derken Hızır -aleyhisselam-, eline bir balta aldı da gemi tahtalarından birini söktü. "Mûsâ farkına varmadan Hızır keserle bir tahta sökmüştür" dedi. Musa -aleyhisselam-, ona: "Sen ne yaptın? Adamlar bizi ücretsiz olarak gemilerine almışlarken sen gemilerine kastedip içindekileri batırmak için mi deliyorsun? Andolsun, sen büyük bir iş yaptın" dedi. Hızır: "Sen beraberimde asla sabredemezsin demedim mi?" dedi. Mûsâ -aleyhisselam-: "Unuttuğum şeyden dolayı beni muaheze etme, şu arkadaşlığımızda bana güçlük yükleme!" dedi. Hakikaten Musa'nın bu ilk muhalefeti Musa'dan bir unutma eseri meydana gelmişti. Denizden karaya çıktıkları zaman, diğer çocuklar ile birlikte oynamakta olan bir oğlana uğradılar. Hızır hemen o çocuğun başından tuttu ve onu eliyle şöyle kopardı. Parmaklarının uçlarıyla sanki bir şey koparır gibi işaret edip göstermiştir. Mûsâ -aleyhisselam-ona: "Tertemiz, masum bir canı diğer bir can karşılığı olmaksızın öldürdün hâ? And olsun ki sen çok kötü bir şey yaptın" dedi. O zat: "Ben sana beraberimde asla sabredemezsin demedim mi?" dedi. Fazladan ''Sana'' sözü bu sefer ilkine göre sana diyerek azarladı. Hadisi rivayet edenlerden biri olan Süfyan b. Uyeyne dedi ki: Bu daha pekiştiricidir. Bunun içinde ''Sana'' sözünü delil getirdi. Yine gittiler. Nihayet bir memleket halkına vardılar ki, ora ahalisinden yemek istedikleri hâlde kendilerini konuk etmekten çekinmişlerdi. Derken neredeyse yıkılıp düşmek üzere olan bir duvar buldular. O, bunu eliyle işaret ederek doğrultuverdi. Mûsâ -aleyhisselam- Hızır'a: "Bunlar, kendilerine geldiğimiz, bizlere yemek yedirmeyen ve bizleri konuklatmayan bir kavimdir. Sen onların yıkılmaya yüz tutmuş olan duvarına geldin de onu doğrulttun. İsteseydin elbet buna karşı bir ücret alırdın." dedi. Hızır, Musa -aleyhisselam-'a: Bu üçüncü itirazındır. İşte bu, benimle senin ayrılışımızdır. Sana üzerinde sabredemediğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim, dedi. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- kıssayı buraya kadar hikâye ettikten sonra-: «Ne olurdu sabredeydi de, aralarında geçecek haberlerini Allah bize kıssa yapaydı.» buyurmuştur.

Âdem -aleyhisselam- vefat edince melekler üç defa su ile yıkadılar.Bir defa,üç ya da beş kere.Kabrin çukurunun yanına bir yer açtılar ve onu oraya defnettiler.Ve dediler ki:''Bu Âdem'in çocukları için olacak sünnettir.''Yani:Ademoğluna babaları Âdem'in yıkanması ve defnedilmesinde anlatıldığı şekilde olacaktır.Bu şekilde uygulamayı ancak onun oğullarından hidayet üzere olanlar yaparlar.

Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anhâ- Yahudilerden Zurayk oğullarından ismi Lebîd b. el-A'sam olan bir adamın Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e büyü yaptığını anlatıyor.Öyle ki bundan dolayı Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bazı işleri yapmadığı halde o iş kendisine yapıyormuş gibi geliyordu.O gün Âişe -radıyallahu anhâ-'nın yanında olduğu zaman,Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- onun ile ilgilenmez oldu.Allah Teâlâ ona işin hakikatini gösterene kadar dua ile ve duanın tekrarı ile meşgul oluyor.Sonra da Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ona Allah Teâlâ'nın dua ettiği şeyde ona icabet ettiğini haber verdi.İki melek geldi biri baş ucuna oturdu diğeri de ayak ucuna oturdu.Biri diğerine dedi ki:''Bu kimsenin rahatsızlığı nedir?'' diye sordu.Yani Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in O da;''Büyülenmiştir'' dedi.Dedi ki:Kim ona büyü yapmış?Diğeri:''Lebîd b. A'sam” diye cevâp verdi.''Bu büyü, hangi şeyle yapılmıştır?” dedi. ''Bir tarak, saç döküntüsü ve erkek hurma tomurcuğu ile yapılmıştır'' diye ce­vap verdi.Saçını taradığı zaman saçından çıkan kıllarla yapmıştır.Üzerinde hurma tohumunun olduğu örtü nerdedir?Zervan kuyusunda” dîye cevap verdi.O da Medine'de olan bir kuyudur.Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bazı sahabeleriyle gelip onu çıkardılar.Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Âişe -radıyallahu anhâ-'ya döndü.Kuyunun suyunun renginin sanki içine kına bandırılmış gibi kırmızı olduğunu haber verdi.Kötü su olması sebebiyle ya da içine atılan şey sebebiyle rengi değişmişti.Hurma ağacının başı hoş olmamasıyla ve kötü görüntüsüyle şeytanların kafalarına benziyor.Âişe -radıyallahu ahâ- dedi ki:''Onu çıkarmadın mı?''Büyüyü çıkarıp insanlar arasında yaymadın mı ki onlarda oalnları bilsinler?Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu:O büyüyü çıkarmak suretiyle sihrin kötülüğünün insanlar arasında yayılmasını istemedim.Allah benden büyüyü giderip şifa verdi.İnsanlar arasında yayarsam münafıklara büyüyü hatırlatmanın şerri onun öğrenilmesi ve benzeri gibi şeylerle bu kapıyı açmayı kerih gördüm.Bu şekilde onlar müminlere eziyet verirler.Bu da mefsede korkusuyla maslahatın terk edilmesi babından olup,Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- kuyunun kapatılmasını emretti ve kapatıldı.Bazı insanlar Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in büyü kıssasını inkar ettiler.Bunun Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in korunması konusunda bir ayıplama olacağını iddia ettiler.Şu ihtimali de olabilir Cebrâîl'i görmediği halde görüyormuş zannedebilir.Kendisine vahiy geldiğini zanneder ama ona vahiy gelmiyordu.Keza bunların hepsi reddedilir.Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in Allah Teâlâ tarafından geleni bildirmesi ve tebliğ etmesi konusunda koruma altında olduğuna dair deliller vardır.Onun başına gelen ve büyü sebebiyle zarar görmesi tebliğinde bir eksiklik olmayıp bir zarar vermemiştir.Bilakis o başına gelebilecek hastalıklar ve afetler türündendir.Onun başına gelen büyüyü diğer rivayetler açıklamıştır.O da hanımıyla cinsel ilişkiye girmediği halde girdiğini düşünmesidir.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- bizlere Dâvûd -aleyhisselam-’ın ancak kendi elinin emeğini yediğini haber vermiştir. Dâvûd -aleyhisselam- zırh ve benzeri savaş aletlerini iyi bir şekilde imal eden bir sanatkârdı. Allah’ın peygamberleri – Allah’ın salâtı ve selâmı onların üzerine olsun- zanaat, ziraat, koyun çobanlığı ve bundan başka işleri yaparak kendi elleriyle kazandıklarını yerlerdi. Onların dışındaki insanların da bu amelleri yapıp insanların önünde başlarını eğip bir şeyler istemekten uzak durmaları gerekir.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- aynı asırda bir arada yaşayan insan tabakalarının en hayırlısının, kendisinin ve sahabilerinin içinde bulunduğu tabaka (nesil) olduğunu haber vermiştir. Sonra onlardan sonra gelen ve sahabileri görüp Rasulullah'ı görmeyen Müminler (Tabiûn), ardından da onları takip eden Tebe-i Tabiûn neslidir. Hadisi rivayet eden sahabi, Efendimizin bu nesillerden sonra dördüncü asrı zikredip zikretmediği hususunda tereddüt etmiştir. Sonra Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: Şüphesiz onlardan sonra öyle bir topluluk gelecektir ki; hainlik edecekler ve insanlar onlara güvenmeyecektir. Kendilerinden şahitlik istenmeden önce (aceleyle/yalancıktan) şahitliğe kalkışacaklar, adakta bulunacaklar ama adaklarını yerine getirmeyeceklerdir. Yeme ve içmede o kadar aşırıya kaçıp (lüks ve konfora) içinde yaşayacaklardır ki, nihayetinde kendilerinde şişmanlık baş gösterecektir.

• Dünya tarihinin en hayırlı asrı ve nesli, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ve ashabının yaşadığı asırdır. Sahîh-i Buhârî'de, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ben, Âdemoğullarının en hayırlı nesillerinden, nesilden nesile seçilerek gönderildim; sonunda içinde bulunduğum en hayırlı nesle ulaştım.»
• İbn Hacer -rahimehullah- şöyle demiştir: Bu hadis, sahabelerin, tâbiinden daha üstün olduğunu ve tâbiinin de, tebe-i tabiûndan daha üstün olmasını gerektirir. Fakat bu üstünlük, toplulukla mı yoksa bireylerle mi ilgilidir? Cumhur (alimlerin büyük çoğunluğu) ise ikinci görüşe (bireysel üstünlük esasına) eğilim göstermiştir.
• Bu durum ilk üç neslin yoluna uymanın gerekliliğine işaret etmektedir. Çünkü nübüvvet (peygamberlik) zamanına zaman açısından daha yakın olan kimse; fazilet, ilim, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in örnek alma ve onun sünnetine uyma hususunda (sonraki nesillere kıyasla) önceliğe ve en çok hakka sahiptir.
• Nezir (Adak): Kişinin şeriatın kendisine vacip kılmadığı bir ibadeti, herhangi bir adak adama lafzını söyleyerek o ibadeti yapmayı kendi nefsine gerekli kılmasıdır.
• İhanet, adakları yerine getirmemek ve dünyaya bağlılık kınanmıştır.
• Hak sahibi durumdan haberdar olduğu takdirde, kendisinden şahitlik istenmeden (ortaya atılarak) şahitlik yapılması yerilmiştir. Ancak hak sahibinin bundan haberi yoksa (bu durum), Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in Müslim'de rivayet edilen şu hadis-i şerifinin kapsamına girer: «Size şahitlerin en hayırlısını haber vereyim mi? O, kendisinden istenmeden şahitlik yapan kimsedir.»