Konuşma Adabı ile ilgili hadisler

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, Müminlerin aralarındaki bağı güçlendiren ve sevgiyi arttıran hususlardan birinin de, kişinin kardeşini sevdiğinde bunu ona söylemesi gerektiğini beyan etmiştir.

• Dünyevi bir maslahat için değil de sadece Allah Teâlâ için sevmenin faziletine delalet eder.
• Allah için sevdiğin kimseye onu sevdiğini haber vermek müstehaptır. Bu durum aradaki sevgi ve dostluğu arttırır.
• Müminlerin arasında sevginin yayılması imanî kardeşliği güçlendirir, toplumu parçalanmak ve bölünmekten korur.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- haram olan gıybetin ne olduğunu açıklamıştır. Gıybet, Müslümanın kardeşini arkasından hoşlanmadığı bir şeyle anmasıdır. Kör, sahtekâr hırsız gibi yerilen fiziki ya da ahlaki özelliklerinin söylenmesi arasında bir fark yoktur. Bu söylenenler onda olsa bile bu gıybettir. Bu söylenen özellikler onda yok ise bu gıybetten daha tehlikelidir. O da insanda olmayan bir şeyi ona iftira atmaktır.

• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in güzel bir eğitim metodu olduğu ifade edilmiştir. Öyle ki, öğretirken soru sorma yöntemini tercih etmiştir.
• Sahabelerin Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e karşı güzel ahlakı ifade edilmiştir. Kendilerine soru sorulduğunda Allah ve Rasûlü daha iyi bilir demişlerdir.
• Kendisine, cevabını bilmediği soru sorulan kimse en iyisini Allah bilir der.
• İslam dini, insanlar arasındaki hukuk ve kardeşlik ile toplumu korumuştur.
• Maslahat olan bazı durumlarda gıybete izin verilmiştir. Zulmün def edileceği durumlar; falanca bana zulmetti ya da bana şunu yaptı diyerek mazlum olan kimsenin zulüm eden kimseden hakkını alabilecek kimseye bunu anlatması; evlilik, ortaklık ya da komşuluk vb. gibi durumlarda birisine danışmak buna örnektir.

Allah Rasûlü –sallallahu aleyhi ve sellem- dilin ne kadar tehlikeli olduğuna dikkat çekerek bizlere haber vermiştir. Bir kişi, Allah -Azze ve Celle-’nin günahkar bir kimseyi affetmeyeceği hususunda yemin etti, kendisinin Allah katında bir makamı, saygınlığı ve menzilesi olduğunu inandığı için, sanki Allah adına hüküm verip, yasaklıyordu. Bu, günahkâr olan aşağılamaktır. Bu Allah’a karşı saygısızlık ve meydan okumaktır. Bundan dolayı bu kişi dünya ve ahirette hüsran ve bedbaht olacaktır.

Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem- bize insanlardan bir kısmının konuşmak istediğinde söyleyeceği sözü tartmadan hayır ya da şer mi olduğunu düşünmeden konuştuklarını haber vermektedir. Sonuç olarak, konuşan bu kişi düşünmeden konuşmasından dolayı yasaklanmış olan şeye düşer. Allah korusun, kendini cehennem ateşinde Allah’ın azabına maruz bırakır. Ateşin, (cehennemin) mesafesi doğu ile batı arasındaki uzaklıktan daha derin bir yerine düşme ihtimali vardır.

Ukbe b. Âmir -radıyallahu anh-, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e Mümin kimsenin dünya ve ahiret yurdunda kurtuluşa ermesinin yollarını sormuştur. Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- de ona şu üç şeyi yerine getirmesini söylemiştir: Birincisi: Dilini, hayırlı olmayan ve bütün kötü sözlerden koru. Yalnızca hayır konuş. İkincisi: Allah'a gizlice ibadet etmek için evinde kal ve Allah'a itaatle meşgul ol. Evinde fitnelerden uzak dur. Üçüncüsü: İşlemiş olduğun günahlardan ötürü ağla, pişman ol ve tövbe et.

• Sahabelerin -radıyallahu anhum- kurtuluş yollarını öğrenme hususundaki hırsı ifade edilmiştir.
• Dünya ve ahirette kurtuluşun yolları açıklanmıştır.
• Kişinin başkasına fayda sağlamaktan aciz kaldığında veya insanlarla iç içe olduğunda dinine ve nefsine bir zarar gelmesinden korktuğunda, kendi kendisiyle meşgul olmaya teşvik edilmiştir.
• Özellikle fitne zamanlarında evde vakit geçirmeye işaret edilmektedir; zira bu, dini koruma yollarından biridir.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- kıyamet gününde Müminin terazisinde güzel ahlakın, amel ve sözlerden daha ağır geleceğini haber vermiştir. Bu da güler yüzlü olmak, başkalarına eziyet vermemek ve iyilik yapmak ile olur. Allah Teâlâ, fiillerinde ve sözlerinde nahoş davrananlardan hoşlanmaz, konuşurken müstehcen söz söyleyenlere buğzeder.

• Güzel ahlakın üstünlüğü ifade edilmiştir. Çünkü sahibine Allah sevgisini ve kullarının sevgisini miras bırakır ve kıyamet gününde tartılacak en büyük şeydir.

Hadis ana-baba hakkının büyüklüğüne delalet etmektedir.Onların eziyet görmelerine ve sövülmelerine sebebiyet vermek büyük günahlardandır.Bu sövülmelerine ve lanet edilmelerine sebep verme böyle ise onlara direk lanet etme daha da çirkindir.Sövülmelerinin büyük günahlardan olduğunu haber verdikten sonra hazır bulunanlar bu olaya şaşırdılar.Çünkü direk bir adamın anne-babasına sövmesi onların duymadığı bir şeydir.Bu olayın sövülmelerine sebebiyet vermekle olacağını haber vermiştir.Bir adamın babasına sövdüğü zaman öbür adamda onun ana-babasına söver.

Hadiste; yalan söylemeye karşı şiddetli bir uyarı ve mizah ile insanları güldürmek için yalan söyleyen kimseyi ise helak ile tehdit vardır. Bu en çirkin işlerden biridir ve haramlığına dair şiddetle bir uyarı vardır. Bu fiil, müslümanın kesinlikle uzak durması gereken kötü ahlâktandır. Müslüman hangi halde olursa olsun, şeriatın izin verdiği durumlar dışında dilini yalan söylemekten temizlemelidir. Aynı şekilde güldürmek amacıyla yalan söylemek de haramdır. Dinleyenlerin, bu şekilde yalan söyleyen kimseyi uyarmaları ve buna karşı çıkıp bunu dinlememeleri gerekir.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- Allah -azze ve celle-'nin katında en düşük ve en hakir kimsenin Allah'tan başka kimseye yakışmayacak Melikü'l-mulûk (melikler meliki) gibi azamet ve yücelik manasına gelen isimlerle isimlenen kimse olduğunu haber vermiştir. Çünkü bunda Allah ile benzerlik vardır. Bu ismin sahibinin kendisi yada onun için Allah'ın benzeri olduğu iddia edilmiş olur. Bundan dolayı bu isimle isimlenen kimse Allah -azze ve celle-'nin en buğz ettiği ve en kötü gördüğü kimsedir. Aynı zamanda manasının en buğz ettiği kimselerden biri olma ihtimalide vardır. Sonra -sallallahu aleyhi ve sellem- bu alemde hakiki manada Allah -azze ve celle-'den başka Melikü'l-mulûk (melikler meliki) olmadığını açıklamıştır. Bu hadiste manasını ve delalet ettiği şeyi anlamadan bazı kimselere isim ve lakap takan kimseler için öğüt ve hatırlatma vardır ki hadisteki yasağa düşmesinler. Allah' kendisinden yardım talep edilendir.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Allah'tan başkası adına yemin edilmemesi konusunda uyarıda bulunmaktadır. Mümin ancak Allah adına yemin eder. Bu hadiste Allah'tan başkası adına mesela Lât ve Uzza -İslam öncesi dönemde tapınılan iki put -yemin eden kimsenin, kendi kendine: Şirki reddedip yeminine kefaret olması için ''Lâ ilâhe illallah'' Allah'tan başka hak ilah yoktur demesi gerektiği haber verilmiştir. Daha sonra Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, bir kimsenin arkadaşına "Gel, kumar oynayalım" demesini -ki bu, iki veya daha fazla kişinin birbiriyle yarışarak kazananın aralarında bulunan parayı almasıdır ve her biri ya kazanır ya da kaybeder- yasakladığını bildirmiştir. Ayrıca, böyle bir şeye davet ettiği için kişi, bu davetinin kefareti olarak sadaka vermesinin müstehap olduğunu ifade etmiştir.

• Yemin ancak Allah adına, O'nun isim ve sıfatları adına yapılabilir.
• Allah’tan başkası adına yemin etmek haramdır. Bu, Lat ve Uzza gibi putlar adına yemin etmek, emanet adına yemin etmek, peygamber adına yemin etmek veya başka bir şey adına yemin etmek için de geçerlidir.
• Hattâbî -rahimehullah- şöyle demiştir: Yemin ancak yüce sayılan bir mabut adına yapılır. Dolayısıyla bir kimse Lât ve diğer (putlar) üzerine yemin ederse kâfirlere benzemiş olur. Bu yüzden o kimseye tevhit sözüyle hatasını düzeltmesi emredilmiştir.
• Allah'tan başkası adına yemin eden kimsenin üzerine yemin kefareti gerekmez. Tövbe etmesi ve bağışlanma dilemesi gerekir. Çünkü bu, tövbe dışında kefaret edilemeyecek kadar büyük bir günahtır.
• Kumar, her türü ve şekliyle haram kılınmıştır. Bu, Allah Teâlâ’nın haram kıldığı ve içkiyle birlikte putlara tapmayı da zikrettiği "meysir"dir.
• Günah işlendiği takdirde ondan vazgeçmenin farz olduğu ifade edilmiştir.
• Kim bir kötülük işlerse, onun arkasından bir iyilik yapmalıdır. Şüphesiz ki iyilikler kötülükleri yok eder.

Kul dili ile bir şeye lanet ederse, laneti gökyüzüne çıkar. Ancak semanın kapıları ona kapanır. Sonra yeryüzüne döner ve aynı şekilde yeryüzünün kapıları da ona kapanır ve giremez. Sonra sağa sola gider istikrar edemez ya da bir yol bulamaz, lanet edilen kişiye döner. Eğer gerçekten lanete lâyık ise onda kalır, değilse lanet eden sahibine dönerek ona isabet eder. Delîlul Fâlihîn (8/59).

Hadisin Manası: Münafık kavminin büyüğü efendisi olsa bile ona efendi dediğinizde Allah’ı gazaplandırmış olursunuz. Çünkü bu onu yüceltmedir. O da bunu hak etmeyenlerdendir. Eğer kavminin büyüğü ve efendisi değil ise bu yalan ve nifak olur. Her iki halde de efendi lafzının münafığa ıtlak edilmesini yasaklıyor. Ve aynısı kâfir, fasık ve bidatçı için de geçerlidir. O efendilik vasfını kesinlikle hak etmemektedir. Mirkâtü’l-Mefâtih (7/3009), Abbad’ın Sünen-i Ebi Davud’un elektronik olarak tescil edilmiş şerhinden.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: Tam olarak İslam'a giren bir Müslüman, dilinden Müslümanların güvende olduğu kişidir. Onlara sövmez, onlara lanet etmez ve onların gıybetini yapmaz. Diliyle onlara herhangi bir zarar vermez. Diğer Müslümanlar onun elinden güvendedirler, bu yüzden onlara saldırmaz, mallarını hukuka aykırı olarak almaz ve buna benzer şeyler yapmaz. Muhacir, Allah Teâlâ'nın haram kıldığı şeyleri terk eden kimsedir.

• İslam'ın kemali, ancak başkalarına maddi ve manevi zarar vermemekle sağlanır.
• Dil ve elin özellikle zikredilmesinin sebebi, onlar ile yapılan hataların ve zararların çok olmasından dolayıdır. Kötülüklerin çoğu dil ve elden kaynaklanır.
• Günahı terk edip Allah Teâlâ'nın emrettiklerine uymaya teşvik edilmiştir.
• Müslümanların en hayırlısı, Allah Teâlâ'nın haklarını ve Müslümanların haklarını yerine getirendir.
• Saldırı, sözlü veya fiili olabilir.
• Tam hicret, Allah Teâlâ'nın haram kıldığı şeylerin terk edilmesidir.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- bir Müslümanda bulunması halinde, münafıklara çok benzemesine sebep olacak dört özellikten sakındırmıştır. Bu, söz konusu özellikler kişide baskın bir şekilde yerleşmişse geçerlidir. Yoksa nadiren görülen kimse bu kapsama girmez. Bunlar şunlardır: Birincisi: Konuştuğunda, kasten yalan söylemesi ve sözünde doğru olmamasıdır. İkincisi: Bir antlaşma yaptığında ona vefa göstermemesi ve muhatabına hıyanet etmesidir. Üçüncüsü: Söz verdiğinde sözünde durmaması ve verdiği sözü bozmasıdır. Dördüncüsü: Bir kimseyle tartışıp kavga ettiğinde, kavgası şiddetli olur, haktan sapar, onu çürütmek ve geçersiz kılmak için hileye başvurur, haksızlık eder ve yalan söyler. Nifak, içten farklı olanı dışa vurmaktır. Bu anlam, bu özelliklere sahip kişide mevcuttur. Onun nifakı, kendisiyle konuşanlara, verilen sözlere, emanet edilenlere, tartıştıklarına ve yapılan ahitlere karşı olur; İslam’da açıkça nifak içinde olan ve küfrü gizleyip, İslam'ını gösteren bir münafık değildir. Kimde bu özelliklerden biri bulunursa, o kişide o özelliği terk edene kadar nifaktan bir alamet vardır.

• Münafığın bazı alametlerini açıklamak, insanları korkutmak ve bu özelliklere düşmekten sakındırmak içindir.
• Hadiste kastedilen, bu özelliklerin münafıklık özelliği olduğu ve bu özelliklere sahip olan kişinin bu özellikler bakımından münafıklara benzediği ve onların ahlakını taşıdığıdır; yani İslam’ı gösterip küfrü gizleyen bir münafık değildir. Hadis, söz konusu özelliklerin hakimiyetinde kalan, onları önemsemeyen ve hafife alan kimseler için geçerli olduğu da söylenmiştir. Zaten böyle olan kimse genellikle bozuk inanç sahibidir.
• Gazalî şöyle demiştir: Dinin aslı üç şeyle sınırlıdır: Söz, amel ve niyet. Hadis; sözün yalanla, amelin hıyanetle, niyetin ise sözünde durmamakla dini açıdan bozulmaya yol açtığına dikkat çekmiştir. Çünkü verilen sözün yerine getirilmemesi, ancak kişinin söz verdiği anda kararlı olması durumunda nifak oluşturur; eğer kişi kararlıyken bir engel veya başka bir görüş ortaya çıkarsa, bundan nifak meydana gelmez.
• İki tür nifak vardır: İtikadî nifak: Kişiyi imandan çıkaran nifaktır. Bu, İslâm’ı izhar edip, küfrü gizlemektir. Amelî nifak: Münafıkların ahlâklarında onlara benzemektir. Bu, kişiyi imandan çıkarmaz; ancak büyük günahlardan biridir.
• İbn Hacer şöyle demiştir: Âlimler, ittifak etmişlerdir ki, kalbiyle ve diliyle tasdik eden bir kimse bu özellikleri (münafıkların sıfatlarını) işlese bile, hakkında küfür hükmü verilmez ve o, cehennemde ebedî kalacak münafık da değildir.
• Nevevî şöyle demiştir: Bir grup âlim şöyle demiştir: Burada kastedilenler, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- zamanında yaşayan münafıklardır. Onlar iman ettiklerini söylediler, fakat (dini) yalanladılar; dinleri konusunda kendilerine güvenildi, ama ihanet ettiler; din konusunda yardım edeceklerine ve destek vereceklerine dair söz verdiler ve sözlerinde durmadılar, husumetli oldukları kimselere ise haddi aşıp haksızlık ettiler.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- kâmil iman sahibi bir Müminin insanların nesep ve soylarını ayıplayan, çokça sövüp sayan ve lanet eden, hayâsı olmayan kötü fiil ve kötü sözlerde bulunan kimse olmadığını haber vermiştir.

• Şer‘î naslarda imanın nefyedilmesi, ancak haram bir fiilin işlenmesi veya farz bir emrin terk edilmesi sebebiyle olur.
• Uzuvları, özellikle de dili, kötülüklerden korumak ve muhafaza etmek teşvik edilmiştir.
• Es-Sindî şunları söylemiştir: (Aşırı ayıplayan anlamındaki) ta‘ân ve (çokça lanet eden anlamındaki) la‘ân kelimelerinin mübalağa sigasında gelmesi, bunu gerçekten hak eden kimselere karşı seyrek olarak yapmanın, Müminlerin vasıflarıyla nitelenmeye zarar vermeyeceğine delalet eder.

Hadisin manası: Bedenin diğer azaları dile itaat edip boyun eğmektedirler. Dile tabi olmuşlardır. Bundan dolayı İnsan sabahlayınca, bütün organları dile başvurur ve (adeta ona) şöyle derler: Bizim haklarımızı korumakta Allah’tan kork. Biz, sana bağlıyız. Dil, sahibine tehlikeli olması bakımından en sıkıntılı organdır. Eğer o istikamet üzere olursa, diğer azalarda istikamet üzere olur. Diğer amelleri de düzgün olur. Eğer istikamet üzere olmazsa diğer azaları da istikamet üzere olmaz. Böylece diğer amelleri de fasit olur. Enes –radıyallahu anh-’dan rivayet edilen hadiste Allah Rasûlü –sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kalbi istikamet üzere olmayan kişinin imanı istikamet üzere olmaz. Dili de istikamet üzere olmayan kişinin kalbi istikamet üzere olmaz.» Dilin tehlikesini delalet eden birçok hadis bulunmaktadır. Dil, ya sahibinin saadetine ya da cezaya çarptırılmasına sebep olur. Kim onu Allah’a itaatte kullanırsa dünya ve ahirette o kimsenin mutluluğu olur. Kim de dilini Allah’ın razı olmadığı şeylerde başı boş bırakırsa dünya ve ahrette hüsranı olur. Mirkatul Mefatih Şerh Mişkatul Mesabih lil-Kâri (7/3040)

Kul,nasihat,irşad ve öğretmek gibi Allah Teâlâ'nın razı olduğu ve sevdiği bir söz söyler fakat onunla Allah Teâlâ'nın rızâsını kazanacağı hiç aklına gelmez.Allah onun derecesini yüceltir.Keza gıybet,koğuculuk ve iftira gibi Allah'ı gazaplandıracak bir söz söyler bunun sebebiyle kıyamet günü cehenneme düşer.

Rasûlullah –sallallahu aleyhi ve sellem-’in şu buyruğu: ’’Sizden hiç kimse, ölümü temenni etmesin.’’ Buradaki yasaklama haram olduğu içindir. Çünkü ölümü istemekle Allah’ın kaderine razı olmamak vardır. Mü'min, üzerine düşen, başına bir sıkıntı, kötülük geldiği zaman sabretmektir. Eğer bu sıkıntı, kötülüğe sabrederse iki şeye nail olur: Birincisi: Günahların bağışlanmasıdır. İnsanın başına üzüntü, keder, eziyet ve herhangi bir şey gelmesin ki bu da günahlarına kefaret olmasın. Hatta bir yerine diken batması bile günahlara kefarettir. İkincisi: Başına bir şey geldiğinde sabredip ecrini Allah’tan bekleyip ve Allah’ın rızasını istemeye muvaffak kılınırsa sevap alır. Ama ölümü temenni ediyor olması, Allah’ın kaderine sabretmediğinin ve razı olmadığının delilidir. Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem- eğer iyi bir kimse ise hayatının kalan kısmında salih amellerini daha da arttırır duruma geleceğini açıklamıştır. Mü'min kötü ve eziyetli (bir hal üzere) kalsa dahi belki de sevapları artacaktır. Veyahut kötü biriyse, kötü ameller yaptıysa, o zaman da belki tövbe eder de Allah’tan özrünü kabul etmesini ve rızasını ister. Günahlarından tövbe eder ve bu hal üzere ölmüş olur. Çünkü bütün işler önceden belirlenmiştir, sabredip ecrini Allah’tan bekler, çünkü bu durumun sürekliliği imkânsızdır. Ölümü temenni edip bunun için dua etmenin yasaklanmasında, amelin ölüm ile kesileceğine işaret vardır. Çünkü hayat da amel için sebeptir. Amelle birlikte sevaplar artar, amel olmasa bile sadece tevhid üzere yaşamak bile amel olarak yeter. Çünkü tevhid amellerin en üstünüdür. Bunun zıttı olarak Allah Teâlâ’ya imandan dönmek gibi bir şey olabilmesi söz konusudur. Bu da nadir olan bir şeydir. İmanın şenliği kalbe karıştığı zaman, onu kimse kötü gösteremez. Nadir de olsa, iman kalbe yerleştikten sonra dinden dönme vuku bulmuştur. Allah’ın geçmişi bilmesinde bir kişi için kötü son var ise, ömrü uzun da olsa kısa da olsa mutlaka olacaktır. Ölümün bir an önce gelmesini istemekte onun için bir hayır yoktur. Hadiste iyilik yapanın iyiliğine teşvik vardır. Kötü birinin kötülüğünden sakındırma vardır. Sanki o şöyle diyor; kim iyi biriyse ölümü temenni etmeyi bıraksın, iyiliğine ve daha fazla iyilik istemeye devam etsin. Kim de kötü biriyse, ölümü temenni etmeyi terk etsin, kötülük üzere ölmemek için kötülükten vazgeçsin, böyle olursa tehlike de olur.

Nebi -sallalahu aleyhi ve sellem-, bir adamın bir kişiyi hayırla andığını ve övmede aşırı giderek kendisinde olmayan vasıflarla onu övdüğünü işitti. Bunun üzerine Nebi -sallalahu aleyhi ve sellem-, onun bunu yapmasını yasakladı ve bu övmenin adamın helakına sebep olabileceğini haber verdi. Çünkü bu övgü; övülen kişinin kibirlenmesine ve kendini yüce görmesine sebep olur.

Bu hadiste nebevi mübarek yönlendirmeler bulunmaktadır. Müslüman kişi bir kimseyi aşırı övmekten kaçınmalıdır. Gurur ve kendini beğenmişlik, şeytanın insana yaklaştığı kapılardan birisidir. Aşırı övgü kişiyi gurura ve kibirli olmaya düşürebilir ve böylece helak olmasına sebep olabilir. Müslüman kişi bir kimseyi överken ölçülü davranarak, işin hakikatini Allah'a bırakır. Nefislerde gizli olanı ancak Allah Subhânehû ve Teâlâ bilir.

Hiç şüphesiz, çokça lanet okumak; bir müminin Allah Teâlâ katında erişebilmesi mümkün olan sıddıklık makamının kemal derecesine ulaşabilmesi ile çelişir.

Hadis-i şerif müminlerin bazısının bazısına Allah'ın laneti, gazabı ve ateşi ile beddua etmelerini yasaklamıştır. Bunun sebebi bu duaların Allah Teâlâ katında öneminin büyük olmasından dolayıdır.

İmrân b. Husayn -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet edildiğine göre şöyle dedi:Ensardan bir kadın devesinin üzerindeydi.Deveden yoruldu ve sıkıldı ve şöyle dedi:Allah sana lanet etsin.Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- bu dediğini işitti.Ve devenin üzerindeki semerin ve eşyaların alınmasını ve sonra da bırakılmasını emretti.Çünkü o latenlenmişti.İmrân -radıyallahu an- dedi ki:O deve hâlâ gözümün önündedir, insanların arasında gezinirdi de kimse ona ilişmezdi.Çünkü Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- onun serbest bırakılmasını emretmişti.

Genç bir kız, üzerinde müslümanların birtakım eşyalarının da bulunduğu bir deve üstünde bulunuyorken.Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'i görüverdi.Dağ yolunun dar yerine gelmişlerdi.

Bir kimse "İnsanlar helak oldu!'' derse, bu söz ile onların eksikliğini, küçüklüğünü ister ve onlardan üstün olduğunu söylemek ister. Bunu da kendinin onlardan üstün olduğunu düşündüğü için yapar. Bu şekilde söyleyerek onlardan daha fazla helak olmuş olur. Bu kef harfinin merfû olarak rivayetine göredir: ''Ehlekuhum'' Nasp ile olan rivayette: ''Ehlekehum'' Manası: Onların helakına sebep oldu demektir. Çünkü onları Allah'ın rahmetinden ümitsizliğe ve ye'se düşürdü. O da tevbe ile dönmelerinden onları alıkoyması sebebiyledir. Ve onları üzerinde bulundukları hal üzere kalmalarına sebebiyet verdiği için onlar helak olana kadar onları ümitsizliğe devam etmeye itti.

Birbirine söven iki kişiden çıkan bütün sözlerin günahı ilk başlatana aittir. Çünkü yaptığı ile haddi aşan odur. Öbürüne gelince onun üzerine bir şey yoktur. Çünkü ona zulmedene karşılık vermesi için izin verilmiştir. Eğer mazlum kendisine izin verilen sınırın dışına çıkar, zulmeden hakkında haddi aşarsa, mazlumun günahı ilk başlatandan daha çok olur.

Câbir -radıyallahu anh-, bu hadiste Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’in, titrer bir durumda iken Ümmü Sâib -radıyallahu anha-’nın yanına geldiğini haber vermektedir. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, Ümmü Sâib’e titremesinin sebebini sorduğunda o, “Hummâ (Sıtma)” demiştir. Yani ona isabet eden bu şeyin sebebi hummadır. Hummâ; Vücutta meydana gelen sıcaklıktır. Bu hastalığın pek çok çeşidi vardır. Ümmü Sâib: "Allah hayrını vermesin!" dedi. Bu beddua kendisi ile imtihan olunduğu humma hastalığınadır. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-: "Sıtmaya sövme!” demiştir. Yani Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- bizleri humma/sıtmaya sövmekten yasaklamıştır. Çünkü her şey Allah’ın fiillerinden olduğu gibi humma da Allah’ın fiillerindendir. «Çünkü o, körüğün demirin kirini ve pasını giderdiği gibi insanoğlunun hata ve günahlarını giderir.» buyurdu. İnsanın buna küfretmesi caiz değildir. Çünkü hummaya sövmek; onu yaratana sövmektir. Bundan dolayı Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- «Dehre (zamana) sövmeyin. Muhakkak ki Allah Dehr'dir.(yani onu yaratandır)» Hasta olduğunda kişinin yapması gereken buna sabretmesi ve ecrini Allah’tan beklemesidir. «Çünkü humma, körüğün demirin kirini ve pasını giderdiği gibi insanoğlunun hata ve günahlarını giderir.» Bunun anlamı: Humma hastalığının günahların dökülmesine ve derecelerin yükselmesine vesile sebep olmasıdır. Demir de ateşin üstünde ısıtılıp kızdırıldığı zaman demirin kiri gider ve geriye saf demir kalır. Aynı şekilde humma da âdemoğlunun küçük günahlarını giderir. Böylece kişi saf ve temiz bir şekilde günahlarından döner. Riyazu's-Salihîn İbn Useymin Şerhi (6/467).

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- zamanında, eşek lakaplı Abdullah adında bir adam vardı. Bu adam, Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'i bazı sözleriyle güldürürdü. Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- alkol içtiği için onu kırbaçlatmıştı. Bir gün alkol aldıktan sonra getirildi ve Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- onun kırbaçlanmasını emretti. Orada bulunanlardan biri ona lanet okuyarak şöyle dedi: "Allah ona lanet etsin, buraya ne sıklıkla şarap içmiş halde getiriliyor?" Bunun üzerine Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: "Onun Allah'ın rahmetinden uzaklaştırılması için dua etmeyin. Çünkü Allah'a yemin ederim ki, onun hakkında Allah'ı ve Rasûlünü sevmesinden başka bir şey bilmiyorum.

• Haram bir fiili işlemek ile bunu işleyenin kalbinde Allah'a ve Rasûlüne sevgi beslemesi arasında bir çelişki yoktur; zira Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- bize, bahsi geçen kişinin yaptığı şeye rağmen Allah'ı ve Rasûlünü sevdiğini bildirmiştir.
• Büyük günah işleyen kimse, ısrarla o günahı işlemeye devam ederken ölürse, o Allah'ın takdirine kalmıştır. Allah dilerse onu affeder, dilerse de azap eder. İslam ehli arasında hiç kimse sonsuza dek Cehennem'de kalmaz.
• İçki içen belirli bir kimseye lanet okumak hoş değildir. Çünkü lanetin gerçekleşmesine engel olan bir şey olabilir. Belli bir kişiye lanet okumak ve ona beddua etmek, onun davranışında ısrar etmesine veya tövbesinin kabul edileceğinden umudunu kesmesine neden olabilir.
• Bu özelliğe sahip olan belli bir şahsa değil genel lanet okumak caizdir.

Zeyd b. Halid el-Cühenî -radıyallahu anh- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in horoza sövülmesini yasakladığını haber veriyor. Bunun sebebi ise horoz uyuyan kimseyi sesiyle sabah namazına uyandırıyor olmasıdır. İmam Ahmed ve Nesaî'nin rivayetinde "Namaz için ezan okur" ifadesi yer almaktadır. Bundan dolayı Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- horoza sövülmesini yasaklamıştır. İnsanları namaza uyandırmasında açık bir yarar bulunmakta, Allah'a itaat etmekte yardımcı olmaktadır. Bunun için sövmek yerine övülmelidir. Horozlarda olan bir yetenek ise gece vaktini çok iyi bilmeleridir. Fecirden önce ve sonra öter. Bu hayvana bütün bunları öğreten yüce Allah tüm noksanlıklardan münezzehtir.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, alışverişte doğru olsa bile yemin etmekten ve bunu çokça yapmaktan sakındırmıştır. Bunun, malın ve ürünün revaçta olmasına sebep olduğunu; ancak kazancın ve elde edilen kârın bereketini azalttığını ve yok ettiğini haber vermiştir. Allah Teala; çalınması, yanması, sel altında kalaması, gasp edilmesi, yağmalanması veya başka yollarla malın heba olmasına neden olacak çeşitli felaketler gönderebilir.

• Hadiste, Allah adına yemin etmenin önemi vurgulanmış ve bunun ancak zaruret halinde yapılması gerektiği beyan edilmiştir.
• Miktarı çok olsa bile haram kazanç, bereketsizdir ve hayır getirmez.
• el-Kârî -rahimehullah- şöyle demiştir: Kazancın bereketinin yok olması, ya malın zayi olmasıyla, ya onu kendisine yakın bir gelecekte faydası olmayacak ve ahiret için sevap kazandırmayacak bir şeye harcamasıyla, ya malın elinde kalıp da faydasından mahrum kalmasıyla veyahut da onu hayırla anmayan birine miras kalmasıyla olur.
• Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: Hadiste, alışverişte sık sık yemin etmenin yasaklandığı bildirilmiştir. Çünkü gereksiz yere yemin etmek mekruhtur. Yemin etmek, mala olan rağbeti artırır; ancak müşterinin aldanmasına sebep olabilir.
• Sık sık yemin etmek, iman ve tevhit bilincindeki bir zayıflığın göstergesidir. Çünkü çok yemin etmek iki olumsuz duruma yol açar: Birincisi, yemine değer vermemeye ve bu konuda duyarsızlaşmaya; ikincisi ise yalana sürüklenmeye sebep olur. Çok yemin eden kimse, eninde sonunda yalana düşer. Bu yüzden yeminler azaltılmalı ve her şeye yemin edilmemelidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {(Gereksiz yere yemin etmekten kaçınarak veya yeminlerinize sadık kalarak) yeminlerinizi koruyun.} [Maide Suresi: 89]

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- bir Müslümanın Müslüman kardeşine "Ey kâfir!" demesinden sakındırmıştır. Çünkü bu küfür sözü sebebiyle ikisinden biri onu hak etmiş olur: Eğer hakkında söylenen kişi gerçekten dediği gibi ise (yani kâfir ise), bu söz yerini bulmuş olur; aksi takdirde, kardeşini tekfir etme (kâfirlikle suçlama) durumu söyleyen kişinin kendisine döner.

• Bu hadiste, bir Müslümanın kardeşini haksız yere fâsıklıkla veya küfürle suçlamasının yasaklandığı ve bundan şiddetle sakındırıldığı bildirilmektedir.
• Bu kötü sözden sakındırılmakta ve onu kardeşine söyleyen kimsenin büyük bir tehlike üzerinde olduğu bildirilmektedir. Bu sebeple kişi dilini korumalı ve ancak bilgiye, basirete ve kesin bir delile dayanarak konuşmalıdır.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- kudsî hadiste Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu haber vermiştir: "Âdemoğlu bana eziyet ediyor." Bu, insanın başına musibetler ve hoşlanmadığı olaylar geldiğinde zamana sövmesi ve onu kötülemesi sebebiyledir. Çünkü her şeyi tek başına idare eden, olup bitenleri dilediği gibi yöneten Allah'tır. Bu sebeple zamana sövmek, gerçekte Allah Azze ve Celle'ye sövmek anlamına gelir. Zaman ise sadece Allah'ın emrine boyun eğdirilmiş bir mahlûktur; hadiseler onda ancak Allah Teâlâ'nın emriyle meydana gelir.

• Bu hadis, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in Rabbinden rivayet ettiği hadislerdendir. Buna hadis-i kudsî veya ilâhî hadis denir. Bu tür hadisin lafzı ve manası Allah’tandır. Ancak onda, Kur’ân’ın diğer sözlerden ayrılmasını sağlayan özellikler bulunmaz. Meselâ tilavetiyle ibadet edilmesi, ona dokunmak için taharet şartı, insanlara meydan okuma (tehaddî) ve i‘câz (eşsiz mucize oluşu) gibi Kur’ân’a mahsus özellikler hadis-i kudsîde yoktur.
• Allah -Subhânehû ve Teâlâ-'ya karşı söz ve inançta edepli olunması gerekir.
• Kazaya ve kadere iman etmenin, başa gelen eziyetlere karşı sabretmenin gerekliliği ifade edilmiştir.
• Eziyet zarar anlamında değildir. İnsan, çirkin bir sözü işitmekten veya çirkin bir şeyi görmekten dolayı eziyet duyar; fakat bundan zarar görmüş olmaz. Yine insan, soğan ve sarımsak gibi kötü kokulardan rahatsız olur (eziyet duyar); ancak bu sebeple zarar görmüş olmaz.
• Allah -Subhânehû Teâlâ-, kullarının bazı kötü amellerinden dolayı eziyet duyar (buna razı olmaz ve hoşnutsuzluğunu belirtir), fakat bundan asla zarar görmez. Zira Allah Teâlâ, kudsî hadiste şöyle buyurmuştur: «Ey kullarım! Siz bana zarar verecek bir güce asla erişemezsiniz ki bana zarar veresiniz. Bana fayda sağlayacak bir güce de asla erişemezsiniz ki bana fayda sağlayasınız.»
• Zamana sövmek veya onu kötülemek üç kısma ayrılır: 1- Kişinin, zamanı bizzat iş yapan ve olayları meydana getiren varlık kabul ederek ona sövmesi; yani zamanın işleri hayra veya şerre çevirdiğine inanmasıdır. Bu, büyük şirktir. Çünkü Allah ile birlikte başka bir yaratıcı kabul etmiş ve meydana gelen olayları Allah'tan başkasına nispet etmiştir. 2- Kişinin, zamanı olayları meydana getiren varlık olarak görmemesi; aksine fiilleri gerçekleştirenin Allah olduğuna inanmasına rağmen, hoşlanmadığı olayların gerçekleştiği zemin olduğu için zamana sövmesidir. Bu ise haramdır. 3- Kişinin, kınama veya kötüleme kastı olmaksızın sadece durumu haber vermeyi amaçlamasıdır. Bu caizdir. Buna, Lût -aleyhisselam'ın şu sözü örnek gösterilebilir: {Ve dedi ki: 'Bu, çok çetin bir gündür.}