Cami ve Cemaat ile ilgili hadisler

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-; kabrinin, insanların tazim ederek ibadet ettikleri ve oraya yönelip secde ettikleri bir tapınma yeri olmaması hususunda Rabbine dua etmiştir. Sonra Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, Allah Teâlâ'nın, peygamberlerin kabirlerini mescit edinen kimseleri rahmetinden kovup uzaklaştırdığını haber vermiştir. Çünkü bu kabirlerin mescit edinilmesi, ibadet edilmesine ve batıl inançlara vesile olur.

• Peygamber ve salihlerin kabirlerinde şeri haddin aşılması, Allah'ın dışında ibadet edilen yerler olmasına sebebiyet verir. Bundan dolayı şirke götüren vesilelerden sakınmak farzdır.
• Kabirde yatan kimseler Allah Teâlâ'ya ne kadar yakın olursa olsun, onların kabirlerine tazim ve ibadet etmek için gitmek caiz değildir.
• Kabirlerin üzerine mescitler inşa etmek haramdır.
• Mescitler inşa edilmemiş olsa bile kabirlerin olduğu yerde namaz kılmak haramdır. Ancak cenaze namazı kılınmadı ise o kılınır.

Müminlerin annesi Ümmü Seleme -radıyallahu anha- Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'e Habeşistan'da kaldığı dönemde içinde suret, resim ve süslemeler olduğu için çok şaşırdığı, ismi Mâriya olan bir kilise gördüğünü haber vermiştir. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- de bu suretlerin neden koyulduğunu açıklamış ve şöyle buyurmuştur: Şüphesiz senin bahsettiğin kimseler, içlerinden salih bir kimse vefat ettiğinde onun kabrinin üzerine bir mescid yaparlardı, orada namaz kılarlardı ve onun suretini (resmini) yaparlardı. Peygamber Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem- bunları yapan kimselerin Allah Teâlâ katında en şerli kimseler olduğunu açıklamıştır. Çünkü bu amel Allah Teâlâ'ya şirk koşmaya götüren vesiledir.

• Kabirlerin üzerine cami inşa edilmesi ya da orada namaz kılınması veya ölenlerin camiye defnedilmesi şirkin önüne engel olmak için haram kılınmıştır.
• Kabirlerin üzerine cami inşa etmek, oraya resimler asmak Yahudi ve Hristiyanların amelidir. Kim bunu yaparsa onlara benzemiş olur.
• Canlı varlıkların resimlerini çizmek haramdır.
• Kim, kabirler üzerine cami inşa eder ve oralara resim asarsa, Allah Teâlâ'nın yarattığı en şerli kimselerden olur.
• Din, şirke yol açabilecek her türlü yolu engelleyerek tevhidi tamamen korumuştur.
• Salihler hakkında aşırıya gitmek haram kılınmıştır. Çünkü şirke götüren bir vesiledir.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- namaz kılanların saflarını düzeltmelerini emrediyor. Safta bazılarının ileri bazılarının geri durmamasını ve safları düzeltmenin namazın tamamından, kemalinden olduğunu, safın eğri olmasının da namazda bir kusur veya eksiklik olmasına sebep olduğunu bildirmektedir.

• Namazı tamamlayan ve noksanlıktan uzak tutan her şeye özen göstermenin meşru olduğu ifade edilmiştir.
• Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in, eğitim ve öğretmedeki hikmetli oluşu ifade edilmiştir. Bir şeyin hükmünü sebebe bağlamıştır ki, Allah'ın şeriatının hikmeti ortaya çıksın ve nefisler dine/şeriata uymak için harekete geçsin.

Ali bin Hasen -radıyallahu anh- Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem-’in kabrinin yanında dua eden bir adam gördüğünü haber vermiştir. Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem-’in kabrini bayram yerine çevirmenin yasaklandığı, evleri Allah’a ibadet ve zikirden kesintiye uğratmanın yasaklandığı ve kabristanlıklara benzetildiği hadisi delil getirerek onu bundan men etmiştir. Müslüman kimsenin selamının nerede olursa olsun Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’e ulaşacağını haber vermiştir.

Kim mescid ve çarşı pazar gibi müslümanların toplandığı yerlere uğrarsa ve yanında ok vb. gibi savaş aleti varsa sıkıca o zarar verecek kısımdan tutması gerekir ki müslümanlardan birisine zarar vermesin.

Es-Sâib b. Yezîd -radıyallahu anh- bizlere yaşadığı bir olayı anlatıyor. İki adam Allah Rasûlü –sallallahu aleyhi ve sellem-’in mescidinde yüksek sesle konuşmaktadır. Ömer b. El-Hattab onları duyunca Es-Sâib b. Yezîd -radıyallahu anh-’a çakıl taşı atar. Böyle yaparak, kendisinden o iki adamı yanına getirmesini talep etmektedir. Es-Sâib b. Yezîd -radıyallahu anh- devamla şöyle demektedir: “Ben de gittim, onları tutup getirdim. Ömer onlara 'Nerelisiniz?' diye sordu. Onlar da 'Taifli'yiz' diye cevap verdiler. Bunun üzerine Ömer “Eğer buralı/Medineli olsaydınız canınızı yakardım. Zira siz, Rasûlullah'ın mescidinde sesinizi yükseltiyorsunuz.” Dedi. Yani sizler şayet Medineli olsaydınız Mescid-i Nebevi'de yüksek sesle konuşmanızdan dolayı sizi cezalandırırdım. Ne var ki, buralı olmadığınız ve konuyu bilmediğiniz için sizleri mazur görmekteyim, manasına gelmektedir. Zira o iki adamın konumunda olan kimseler dini hükümlerin bazılarını bilmeyebilirler.

Mescidde yere ve duvarlara atılan büzâk yani tükürük -Başka bir bir rivayette (büsâk)- günahtır. Bunu yapan kişi, Allah Teâlâ'nın vereceği cezayı hak eder. Ne olursa olsun bir Müslümanın mescide tükürmesi caiz değildir. Çünkü bu fiilde Allah'ın evini değersiz görmek, kirletmek ve pisletmek vardır. Allah'ın evlerini necasetten ve pislikten korumak gerekmektedir. Çünkü bu Allah Teâlâ'nın değer verdiği nişaneleri olan şeyleri yüceltmektendir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Her kim, Allah'ın emir ve yasaklarına saygı gösterirse, bu, Rabbinin katında kendisi için daha hayırlıdır. (Hac:30) Ancak elbisesine, puşisine ya da mendile tükürürse; sebebin ortadan kalkmasından dolayı ona bir şey gerekmez. Tükürük mescide istemeyerek hata ile düşecek olursa kişi affedilmiştir. Bu, bilerek mescide tükürüp daha sonra da onu gömdüğü anlamına gelmez. Çünkü herhangi bir kasıt olmaksızın meydana gelmiştir. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- mescide tükürmeyi günah saymıştır. Bu sınırlandırmayı Buhari'de (414) ve Müslim'de (548) de Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in mescidin duvarında balgam görmesi ve bu yapılanın O'na ağır gelmesi üzerine kalkıp eliyle onu kazıması pekiştirmektedir. Kim mescide istemeden tükürürse ve Allah'ın onu affedip günahını bağışlamasını arzu ederse tükürüğü mescidden kaldırmak için acele etsin. Eğer mescid çakıl taşlarından ise onu gömerek, mescid halı döşeli ise tükürüğü yok edene kadar kazır. Ancak tükürük kalırsa kaldığı müddetçe o kişi günahkâr olur. Ebû Zer -radıyallahu anh-'tan rivayet ettiğine göre Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: «Ümmetimin iyi–kötü bütün amelleri bana gösterildi. İyi işlerinin içinde, gelip geçenlere eziyet veren şeylerin yollardan kaldırılmasını da buldum. Kötü amelleri arasında da mescidde temizlenmeden bırakılmış balgamı gördüm.» Müslim rivayet etmiştir.

Burada ''Teşyid el-Mesacid'' ifadesi ile anlatılmak istenen Begavî'nin de dediği gibi mescidin binasının yükseltilmesi ve uzun yapılmasıdır. Böbürlenme, riya ve gösteriş olmadığı müddetçe mescidlerin binasının sağlam bir şekilde bina edilmesi, süslemeden, dekor yapmadan, yaldızlar ile bezemeden sağlam bir şekilde yapılması mekruh değildir. Osman b. Affân -radıyallahu anh- hadisinde olduğu gibi: ''Kim Allah için bir mescid bina ederse Allah da onun için Cennet'te aynısını bina eder.'' Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in mescidi kerpiç tuğladan, tavanı hurma dallarından, direkleri hurma ağacı kütüğünden idi. Ebu Bekir -radıyallahu anh- mescide bir ekleme yapmadı. Ömer -radıyallahu anh- ise kendi döneminde mescidin tahtaları ve dalları eskiyip çürüdüğü zaman mescidi ilk bina edildiği gibi yaptı ve biraz genişletti. Osman -radıyallahu anh-'ın dönemi geldiği zaman o, mescidin alanını büyük bir genişletme ile büyüttü. Duvarlarını taştan yaptı ve sıvadı. Direklerini de taştan, tavanını ise ağaçtan yaptı. İçine mescidin binasına kuvvetlendirici şeyler yaptı. Osman -radıyallahu anh-'ın yaptıklarının tamamı süsleme ve dekorasyon yapmaksızın sağlamlaştırma idi. Sıva yapması, süsleme gerektirmeyen dekor ve yaldızlama olmaksızın yapıldı. Nakışlı taşlara gelince onun emri ile olmayıp öylece oluvermiştir. Sahabelerden onun bu yaptığına itiraz edenlerin bu yaptığını yasaklamayı gerektiren bir delilleri yoktur. Sahabelerin itirazları, Peygamber -sallalalhu aleyhi ve sellem-'in ve Ömer -radıyallahu anh-'ın mescidin binasında yaptığı gibi yapmaya teşvik etmek olup süslenmesinin terk edilmesidir. Bu da mescidin bina edilmesini ve yükseltilmesini yasaklamayı gerektirmez.

Osman b. Affân -radıyallahu anh- Mescid-i Nebevî'nin binasını ilk inşaatından daha iyi bir şekilde yeniden inşa etmek istedi. Mescidin binasının Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- dönemindeki şeklinin değişeceği nedeniyle insanlar bunu hoş görmedi. Mescit kerpiçten, çatısı ise hurma dallarından yapılmıştı. Ancak Osman -radıyallahu anh- mescidi taş ve kireçten yaparak yenilemek istedi ve insanlara Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şöyle buyururken işittiğini haber verdi: "Kim, riya ve şöhret olmadan sadece Allah Teâlâ'nın rızasını elde etmek için bir mescit inşa ederse, Allah kulun yaptığı bu amelin karşılığını en güzeliyle mükâfatlandıracaktır. Bu mükâfat da Allah'ın Cennet'te onun için bir benzerini inşa etmesidir.

• Mescit inşa etmeye teşvik edilmiş ve bunun fazileti ifade edilmiştir.
• Mescidin genişletilmesi ve binasının yenilenmesi bu fazilet kapsamına girmektedir.
• Bütün amellerde Allah Teâlâ'ya karşı ihlaslı olmanın önemi beyan edilmiştir.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, mescidinde kılınan namazın fazileti hakkında Mekke'deki Mescid-i Haram hariç, yeryüzündeki diğer mescitlerde kılınan bin namazdan daha hayırlı olduğunu beyan etmiştir. Mescid-i Haram' da kılınan namaz, Mescid-i Nebevî'de kılınan namazdan daha faziletlidir.

• Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî'de kılınan namazın sevabı kat kat fazladır.
• Mescid-i Haram' da kılınan bir namaz, diğer mescitlerde kılınan yüz bin namazdan daha hayırlıdır.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- herhangi bir zamanda ve hangi amaç için olursa olsun mescide gelip giren herkesin, oturmadan önce iki rekât namaz kılmasını teşvik etmiştir. Bu kılınan iki rekâtlık namaz tahiyyetü'l-mescit namazıdır.

• Camiye girdikten sonra oturmadan önce iki rekât tahiyyetü'l-mescit namazı kılmak müstehaptır.
• Hadisteki emir camiye girip oturmak isteyen için geçerlidir. Camiye giren ve oturmadan çıkan kimseyi kapsamaz.
• Mescide girildiğinde insanlar (cemaatle) namaza başladı ise onlarla birlikte kılınan namaza başlandığında bu iki rekâtın sorumluluğu o kimseden düşmektedir.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- camiye girerken ümmetine «Allah’ım! Bana rahmet kapılarını aç! demesini, Allah Teâlâ'dan rahmet vesilelerini istemesini, camiden çıktığı zaman ise Allah'ım! Senin lütfundan isterim.» demesini, Allah Teâlâ'dan lütfunu ve helal rızık hususunda ihsanını artırmasını istemeyi öğretmiştir.

• Bu dua camiye girerken ve çıkarken söylenmesi müstehaptır.
• Camiye girerken rahmet ibaresinin ve çıkarken lütuf ibaresinin özel olarak söylenmesi şundan dolayıdır. Camiye giren kişi kendisini Allah'a ve Cennet'e yakınlaştıracak şeyler ile meşgul olacağı için rahmet ibaresi kullanılmıştır. Camiden çıktığında da Allah'ın bahşedeceği rızkı elde etmek için çabalayacağından dolayı lütuf ibaresi kullanılmıştır.
• Bu dualar camiye girmek ve camiden çıkmak istendiğinde söylenir.

Sahabelerden biri Medine'nin açıklarında olan Kubâ mescidine doğru çıktı.Kuba ehline kıblenin nesh olduğu haberini ulaşmamış olarak buldu.Hala birinci kıbleye doğru kılıyorlardı.Onlara kıbleyi Kâbe'ye doğru çevirmeleri haberini verdi.Şüphesiz ki bu konuda Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'e Kur'an inmiş -Allah Teâlâ'nın şu sözüne işaret ediyordu:(Ey Muhammed!) Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilmekte olduğunu (yücelerden haber beklediğini) görüyoruz. İşte şimdi, seni memnun olacağın bir kıbleye döndürüyoruz. Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. (Ey müslümanlar!) Siz de nerede olursanız olun, (namazda) yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphe yok ki, ehl-i kitap, onun Rablerinden gelen gerçek olduğunu çok iyi bilirler. Allah onların yapmakta olduklarından habersiz değildir.)Bakara:144. Ayet.-Sallallahu aleyhi ve sellem- kıbleye yöneldi.Fıkhetmelerinden,hemen ve doğru anlayışlarından Beyti'l-Makdis'ten -birinci kıbleleri olan- ikinci kıbleleri olan Ka'be'yi Müşerrefe'ye döndüler.

Cehalet ve kabalık bedevilerin özelliklerindendir. Bunun sebebi onların, Allah Teâlâ'nın, Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem-'e indirdiğini öğrenmeye uzak olmalarındandır. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- ashabıyla birlikte Mescid-i Nebevi'deyken bedevinin biri gelip, kendisini açık alanda gibi zannederek mescidin bir köşesine idrarını yaptı. Sahabeler mescidin hürmetinden dolayı onun yapmış olduğu bu hareketi büyük gördüler ve idrarını yaptığı esnada üzerine atıldılar. Ancak güzel ahlak sahibi, müjdeleme ve kolaylaştırma üzerine gönderilen Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-, onların bunu yapmalarına izin vermedi. Çünkü bedevilerin ahvalini iyi bildiği için mescidin büyük bir kısmını kirletmesini ve idrarının kesilip de bedevinin onun görmesini istemiyordu. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- bunu, bedeviye yapacağı nasihati ve öğreteceği şeyi daha kolay kabul etmesi için yapmıştır. Onlara bedevinin bevlettiği yere büyük bir kova su dökerek orayı temizlemelerini emretmiştir.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- saflar dümdüz ve sık olmadığında Allah Teâlâ'nın safları çarpık olup dümdüz olmayan kimselerin arasına düşmanlık sokacağına ve bu sebeple birbirlerinden yüz çevireceklerine vurgu yapmıştır. Bu da safta duran bazı kimselerin önde olup arada boşluk bırakmasıyla olur. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- sözlü olarak ashabına öğrettiği gibi fiilî olarak da onların saflarını eliyle düzeltmiştir. Onların bunu anlayıp öğrendiklerine kanaat getirene kadar safları düzeltmeye devam etmiştir. Bir gün namaza başlayacağı vakit sahabelerden birinin göğsünün saf hizasından dışarı çıkmış olduğunu görünce çok kızmış ve; «Ya saflarınızı düzeltirsiniz ya da Allah Teâlâ aranıza düşmanlık sokar ve birbirinizden yüz çevirirsiniz.» buyurmuştur.

Hadisin Manası: Selime oğulları kabilesi mescide yakın bir yere taşınmak istediler. Kendi yurtları uzak olduğu için, yakın bir yere taşınmak istediler. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- İmam Buharî'nin rivayetinde olduğu üzere Medine'nin boşalmasından hoşlanmıyordu. Medine'nin tümüyle yaşanılan bir yer olmasını istiyor, münafık ve kafirlerin gözüne büyük bir şehir olarak gözükmesini hedefliyordu. Bunu duyan Allah Rasûlü: «Bana ulaşan habere göre siz mescidin yakınına taşınmak istiyormuşsunuz.» diye onlara sordu. Onlar da: "Evet Yâ Rasûlallah! Bunu istiyorduk” dediler. Bunun üzerine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-: «Ey Selime oğulları! Yurdunuzda oturunuz. Sizin (mescide gelmek için attığınız) adımlarınız yazılmaktadır. Yurdunuzda oturunuz. Sizin (mescide gelmek için attığınız) adımlarınız yazılmaktadır.» buyurdu ve her atılan adıma bir derece olduğunu açıkladı. Ebu Hureyre -radıyallahu anh- mevkuf olarak rivayet ettiği hadiste şöyle demiştir: «Sevap bakımından en fazla olanınız evleri (camiye) en uzak olanınızdır.» Kendisine neden böyle olduğu sorulunca, «Çokça atılan adımlar sebebiyle» diyerek cevap vermiştir. İmam Malik el-Muvatta adlı eserinde rivayet etmiştir. Hadis no: 33. Ev camiye ne kadar çok uzak olursa, karşılığında verilen derece ve silinen günahlar bir o kadar çok olur. Elbette bu faziletli sevaba nail olabilmek için, kişi evinde güzelce abdest almalı, bir bineğe binmeden yürüyerek camiye gitmelidir. Atacağı adımların az yada çok olması arasında çok büyük bir farklılık yoktur. Kişinin camiye giderken attığı her bir adımında kendisine iki şey verilir. Bir derecesi yükselir ve işlemiş olduğu bir günahı silinir. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sahabelerinden birisi merfû olarak rivayet eder ki: «Sizden biri güzelce abdest alır, sonra namaz kılmak için çıkarsa, sağ aya­ğını her kaldırışında Allah -Azze ve Celle- ona bir sevap yazar, sol ayağını her koydu­ğunda da Allah -azze ve celle- bir günahını siler. Yakın olsun uzak olsun durum böyledir.» Ebu Davûd, (563) rivayet etmiştir. Şeyh el-Elbanî Sahihu Ebi Davûd adlı eserinde Sahih Hadis demiştir. 3/97, hadis no:572. İbn Abbâs -radıyallahu anh-'den rivâyet olunduğuna göre, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: «Rabbim Azze ve Celle bu gece en güzel surette İbn Abbâs dedi ki: Uykuda' bana göründü ve Ey Muhammed büyük ve ileri gelen melekler topluluğu hangi konuda münakaşa ediyorlar biliyor musun? diye buyurdu. Ben de "evet kefaretler ve dereceler hakkında dedim." Ardından "kefaret ve dereceler" nedir dedi?" Namazdan sonra mescitlerde kalıp, beklemek, cemaate yaya olarak yürümek her türlü zorlukta bile abdest organlarını iyice yıkamaktır." diye buyurdu. İmam Ahmed rivayet etmiştir. Hadis no: 3483. Şeyh el-Elbanî Sahihu'l-Cami'i-s-Sağîr ve Ziyadetuhu adlı eserinde Sahih Hadis demiştir. 3/97, hadis no: 572. Dereceleri elde etmek ancak şu hususları gerçekleştirmekle olur: 1-Camiye abdestli olarak gitmek 2-Sevap umarak gitmek. "Ameller niyetlerle olur. Her kimseye niyetinin karşılığı vardır." Muttefakun aleyh. 3-Evinden camiye gitmek için çıkmış olmak. 4-Mazeret dışında bineğe binmeden yürüyerek gitmek. Bir insanın mazereti varsa araba ile camiye gitmesinde bir beis yoktur. Tekerleklerin dönüşü adım yerine geçer. Her bir dönüş bir adım sayılır. Yere temas eden nokta tekerlek döndükçe bir tur sonra bir daha yere temas edecektir. Camiye yürüyerek gitmenin fazileti bir defa daha ortaya çıkmaktadır ki, Allah Teâlâ camiye gidiş ve dönüşte her adım için sevap yazmaktadır.

Allah -Azze ve Celle- ümmetinin amellerini Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-’e gösterdi. İyi işlerinin içinde, gelip geçenlere eziyet veren şeylerin yollardan kaldırılmasını da buldu. Kötü amelleri arasında da mescitte temizlenmeden bırakılmış balgamı gördü. Bunun kaldırılması da gömmekle ya da başka bir şekilde olur.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-: Allah -Azze ve Celle- katında en sevilen yerlerin mescitler olduğunu haber vermiştir. Çünkü bu yerler ibadet mekânlarıdır ve temelleri takvâ üzerine kurulmuştur. Allah'a en sevimsiz gelen yerler ise çarşı ve pazarlardır. Çünkü buralar çoğu zaman hile, aldatma, faiz, yalan yere yemin etme, sözünde durmama ve Allah'ı zikretmekten gafil olma gibi davranışların yaygın olduğu yerlerdir.

• Camilerilerin faziletine ve yüce makamına işaret edilmektedir. Zira onlar, Allah'ın adının çokça zikredildiği ibadet mekânlarıdır.
• Allah Teâlâ'nın sevgisini ve rızasını kazanmak amacıyla camilere düzenli olarak gidip gelmeye teşvik edilmiş; Allah'ın gazabına sebep olabilecek davranışlardan sakınmak için ise ihtiyaç olmadıkça çarşı ve pazarlara sık gitmekten kaçınılması öğütlenmiştir.
• Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: Camiler rahmetin indiği yerlerdir, çarşılar ise bunun tam tersidir.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- sahabeleriyle birlikte mescidinde iken, çölden bir bedevi geldi ve mescidin bir köşesine oturup idrarını yapmaya başladı. Sahabeler onu azarlayarak: ‘Yeter, bundan vazgeç ve dur!’ dediler.” Bunun üzerine Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-: "Onu rahat bırakın ve idrarını yaparken onu rahatsız etmeyin." diye buyurdu. Onu bıraktılar ve işini bitirinceye kadar beklediler. Sonra Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- onu çağırdı ve ona şöyle dedi: Mescitler, idrar veya herhangi bir pislik için uygun değildir. Mescitler yalnızca Allah -Azze ve Celle-'yi zikretmek, namaz kılmak, Kur'an okumak ve benzeri ibadetler içindir. Bunun üzerine Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- sahabelerden birine bir kova getirmesini emretti. Adam da kovadaki suyu idrarın üzerine hafifçe döktü.

• Mescitlere saygı göstermek ve onları kendilerine yakışmayan şeylerden korumak gerekir.
• Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: Bu hadiste mescitleri korumak; onları pisliklerden, çöplerden ve tükürmekten; sesleri yükseltmekten, tartışma ve kavgalardan, alım satımdan ve diğer akitlerden ve bunlara benzer şeylerden uzak tutmak gerektiğine delil vardır.
• Cahillik eden veya bilmeyen kimseye; bir kuralı hafife alarak yahut inatçılıkla çiğnemediği sürece, azarlamadan ve incitmeden şefkatle yaklaşmak ve öğrenmesi gerekenleri öğretmek gerekir.
• Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- şefkatli bir öğretmen, nazik bir eğitimci ve yumuşak huylu bir rehberdi.
• Allah Teâlâ’nın evlerini namaz kılmak, Kur’an okumak ve Allah’ı zikretmek suretiyle ihya etmek teşvik edilmiştir.

Bureyde –radıyallahu anh- haber veriyor: Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- bir keresinde; “Kim kızıl deveyi gördü?" Diye bağırıp, devesini gören kimsenin kendisine haber vermesini isteyen bir adamı işitir. Bunun üzerine adama: «(Onu) bulamayasın!» der. Diğer bir rivayette ise «Allah sana deveni getirmesin.» ifadesi geçmektedir. «Çünkü bu mescitler ne maksatla yapılmışsa onun için inşa edilmiştir.» buyurdular. Ardından bu bedduanın sebebini beyan etmiştir. Zira mescitler, kayıp eşyaların arandığı, alışverişin yapıldığı dünyevi işler için değil, Allah’ı zikretmek ve ahireti arzulamak için inşa edilmiştir.

Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- mahallelere mescit yapılmasını emretti. Bunun anlamı her mahallede bir mescidin olması, mecsidlerin pisliklerden ve necasetlerden temizlenecek olması ve korunup kollanmasıdır. Aynı şekilde mescitlere güzel kokulu buhurlar ve diğer güzel kokulu şeylerin konulmasıdır.

Hadisin Manası: Hassân -radıyallahu anh- mescitte şiir okuyordu. Ömer -radıyallahu anh- onun yanına uğradı ve ona yapmamasını kast eder bir bakışla baktı. Hassân -radıyallahu anh- Ömer -radıyallahu anh-'ın bu yaptığını görünce ona şöyle dedi: Ben, bu mescitte senden daha hayırlısı varken de şiir okurdum, dedi. Sonra da Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'ı söylediğine şahit tuttu. Ondan, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in huzurunda şiir okuduğunu bildiğine ve Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in- bunu ikrar edip onu teşvik etmesine dair şahitlik etmesini istedi ve: Allah için söyle! Allah adına soruyorum sana, Allah adına yemin et! Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'i şöyle buyururken işittin mi? Ey Hassân Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- adına cevap ver! Şiirin ile müşrik şairlere cevap ver Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'i savunmak ve dinine yardım etmek için onları hicvet. Onu şöyle buyururken işittin mi: «Allah'ım onu Rûhu'l-kudüs ile destekle!» Onu Cebrail ile kuvvetlendir. Onu, onun için kolay kıl ve ona İslam düşmanlarına ok gibi düşen şiiri ilham et. Ebû Hureyre -radıyallahu anh- evet, seni mescitte Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in önünde şiir okurken işittim ve O'nu -sallallahu aleyhi ve sellem- öyle söylerken işittim, dedi.

Ebu Hureyre –radıyallahu anh-’ın hadisi, kim mescitte kaybettiği hayvanını ararsa rivayette olduğu gibi ona Allah onu sana geri döndürmesin ya da onu sana buldurmasın denilmesine yönlendirme vardır. Bu, ona mescide yapması gereken hürmeti terk etmesinin karşılığında bir azarlamadır. Sonra Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-; «Kim bir yitiğini mescitte ararsa...» Bu azarlamanın sebebini beyan etmiştir. O da Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şu sözüdür: «Çünkü mescitler, bu tür şeyler için bina edilmemiştir.» Yani, ancak Allah Teâlâ’yı zikretmek, namaz, ilim, hayır için karşılıklı söyleşi vb. şeyler için bina edilmiştir. Kaybettiğini arayan, yerinde olmayan bir davranışta bulunduğu için kaybettiğini bulmaması için beddua edilmesi buna uygun olmuştur. Bu da hedeflediğinin tersine bir ceza olarak bu ve benzeri fiilleri işlememesi için korkutmak ve uzaklaştırmak amacıyladır. Genel olarak hadis iyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmak kabilindendir. Şartları aranır. Eğer bu şekilde onun aleyhine bir bedduada bulunursa ve bu yaptığından geri durursa ona bir şey demez, ama devam ederse ona (emr-i bi'l-marufu) tekrar eder.

Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Bir kimsenin mescidde bir şey sattığını yahut satın aldığını görürseniz” bu söz mescidde alınan ve satılan her şeyi kapsar. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- bu halde olan bir kimseyi yani mescidde alıp satan bir kimseyi gördüğümüz zaman satana ve alana açık bir şekilde “Allah ticaretini kazançlı kılmasın!" dememizi irşad buyurmuştur. Yani böyle kimselere karşı bir beddua vardır ki bu söz Allah Teâlâ’nın, “Onların ticaretleri kazançlı olamamıştır.” (Bakara suresi: 16) ayetine işaret etmektedir. Şayet ikisine de yani satıcı ve müşteriye aynı anda “Allah sizin ikinizin ticaretini kazançlı kılmasın!” derse de maksat hasıl olmuş olur. Mescidler ahiretin çarşılarıdır. Her kim bunun tersini yaparak mescidleri dünyanın çarşı pazarları haline getirecek olursa o kimseye zarara uğraması ve mahrum olması için beddua edilmesi yaraşır. Bu; kastının kötülüğü sebebi ile onu cezalandırmak, korkutmak ve mescidlerin tenzih edileceği bu tür fiillerden uzaklaştırmak içindir.

Hadiste İslam şeriatının kolaylığının ve hoşgörülülüğünün beyanı vardır. Bu yol, izlediği yolda aşırı giden/katı ve zorluk çıkaran birçoklarının yoluna terstir. Onlar zorluk, sertlik/kabalık ve hırçınlık/cebir olacağını görürler/düşünürler. Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem- zamanında küçük kız çocuklarının onun önünde bu fiili yapmaları ve onun engel olmaya çalışanlara engel olması bu hadis-i şerifin bayram günlerinde defe vurmanın ve eğlenmenin caiz olduğunu beyan ettiğini ortaya koyuyor. Aynı şekilde mızraklar ile oyun oynamayı emretmesi de bunun delillerindendir. Habeşliler doğuştan oynamak ve eğlenmek üzerinedirler. Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- bu isteklerini mescitte gerçekleştirmelerine izin verdi. 1- Bunu şer’î bir siyaseti gözeterek yaptı. Hadisin bazı lafızları buna işaret etmiştir. İslam’a henüz girmemiş toplulukların zorluk ve zorbalık endişesiyle geri durmalarından endişe ettiği için korkan kimselere İslam dininin hoşgörüsünü göstermek, onların gönüllerin rahatlatacak ve genişletecek bir din olduğunu göstermek için yapmıştır. Özellikle bu topluluklardan Yahudi topluluğu ondan uzak durup men ediyorlardı. Bunun için hadisin bazı lafızlarında Ömer –radıyallahu anh- bu yaptıklarını reddetti. Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- onları bırak. Yahudiler bilsinler ki bizim dinimizde genişlik var. Muhakkak ki ben hoşgörülü Hanif bir din ile gönderildim. 2- Oyunları bayram günüydü. Bayram günleri sevinç, mutluluk ve mübah olan şeylerde rahat ve geniş davranma günleridir. 3- Adamların oyunlarında sertlik, kahramanlık ve cesaret vardır.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- Kıyamet Günü'nün yaklaşmasının ve dünyanın sona ermesinin alametlerinden birinin, insanların mescitlerini süsleme ve bezeme konusunda birbirleriyle övünmeleri veya yalnızca Allah’ı zikretmek için inşa edilmiş mescitlerin içinde dünya nimetleri ve dünyevî şeylerle övünmeleri olduğunu haber vermektedir.

• Mescit bina etmekle övünmek haramdır ve Allah için yapılmadığı için kabul edilemez bir davranıştır.
• Camilerin renklerle, boyalarla, desenlerle ve yazılarla süslenmesi yasaktır; çünkü bu tür süslemeler ibadet edenlerin dikkatini dağıtır.
• Sindî -rahimehullah- şöyle demiştir: “Bu hadis, gerçekleşen olayların da doğruladığı hadislerdendir. Dolayısıyla bu, Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in apaçık mucizelerinden biridir.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnetine göre, sabah namazını kıldığı zaman Güneş doğup yükselene kadar sabah namazını kıldığı yerde otururdu. Güneş doğup yükselene kadar oradan kalkmazdı. Güneş doğunca kalkar, onlar da konuşmaya başlar ve İslam'dan önceki bazı meselelerinden bahsederlerdi; o ise sessiz kalır, onlar gülerlerdi ve belki o da onlarla birlikte gülümserdi.

• Gün ağardıktan sonra Güneş doğana kadar Allah'ı zikretmekle meşgul olmak ve bir mazeret olmadığı sürece bunu sürdürmeye devam etmek tavsiye edilir.
• Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in yüce ahlakını ve nezaketini yansıtan bir ifade; zira o sahabeleriyle oturur, onların konuşmalarını ve bahsettikleri konuları tebessüm ederek dinlerdi.
• Camide cahiliye döneminden bahsetmek ve o dönemi anlatmak caizdir.
• Gülmek ve tebessüm etmek caizdir; çünkü haram olan aşırı gülmektir.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- bir kadının velisinin ve ondan sorumlu kişinin kadınların camiye gitmesini engellemesini yasaklamıştır. Erkekler için bir ayartma sebebi olmamaları için, kadınların dışarı çıkarken koku sürmeden ve süslenmeden dışarı çıkmalarını emretmiştir.

• Eğer fitne olması hususunda bir güven varsa (fitneye sebebiyet verilmeyecekse) kadınların camide namaz kılmalarına, süslenmeden ve koku sürmeden dışarı çıkmalarına izin verilmiştir.
• Bu, bir kadının kocasının izni olmadan evinden ayrılmaması gerektiğine dair delil sayılmıştır. Kadının dışarı çıkabilmesi için kocasından izin alması gerekir.
• İslam, kadınlara önem verir ve onların ilim öğrenmek için dışarı çıkmak gibi kendileri için faydalı olabilecek şeyleri yapmalarına engel olmaz.
• Erkeğin kadın üzerindeki sorumluluğu, onu kollaması ve gözetmesinin önemini bildiren bir kanıttır.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- mescide girmek isteyen Müslümanlara, önce Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'e salat ve selam getirmelerini sonra da (Ey Allah'ım! Bana rahmetinin kapılarını aç) demelerini tavsiye etmiştir. Mescitten dışarı çıktığında Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'e salat ve selam getirsin ve şöyle desin: (Ey Allah'ım! Beni lanetli Şeytan'dan koru.) Hâkim'in rivayetinde ise şöyle buyurulmuştur: Şöyle desin: (Ey Allah'ım! Beni lanetli Şeytan'dan uzak eyle.)

• Bu duanın camiye girerken ve çıkarken söylenmesi müstehaptır.
• Zikir, Mescid-i Haram da dahil olmak üzere tüm camilerde yapılır.
• Mescide girişle ilgili olarak rahmetin zikredilmesi, çıkışla ilgili olarak ise Şeytan'dan korunmadan bahsedilir. Mescide giren kişi Allah'a ve Cennet'ine yaklaştıran işlerle meşgul olur. Bu nedenle rahmetten bahsetmek yerindedir. Çıkışta ise dünyanın dikkat dağıtıcı unsurlarına ve meşguliyetlerine gider. Bu nedenle Allah'tan kendisini Şeytan'dan himaye etmesini ve korunmasını dilemek yerindedir.

Hadisin manası:Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- Benû Hanîfe'ninde o koldan olduğu Bekiroğullarıyla savaşmaları için hicretin altıncı yılında Muharrem ayının onunda Muhammed b. Mesleme komutasında Necd tarafına doğru atlı askerler gönderdi.Onlara ansızın hücum ettiler ve yenilgiye uğrattılar.Sumâme b. Usâl'i esir alıp Medine'ye getirdiler.Onu Mescidi Nebevî'nin direklerinden birisine bağladılar.Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- ona ona şöyle buyurdu:'' Yanında ne var (gönlünden ne geçiriyorsun ve benden ne umuyorsun)?" buyurdu.Sumâme: Gönlümde hayır (ümîdi) var.Senin hakkındaki zannım ve temennim ancak senden hayır gelmesidir.Sumâme'nin sözü:''Eğer Sen beni öldürürsen, kanı değerli birini öldürmüş olursun.Eğer beni öldürürsen senden intikam alırlar çünkü ben kavmimin efendisiyim.Şöyle de denilmiştir şayet beni öldürürsen bu da senin adaletindir manasına geldiği de söylenir.Bana hak ettiğim muameleyi etmiş olursun.Çünkü ben kan karşılığı istenilen biriyim.Eğer beni öldürürsen kısas olarak öldürürsün.Kesinlikle bana zulmetmiş olmazsın.Eğer in'âm edersen, ni'mete karşı şükredici bir kimseye in'âm etmiş olursun! dedi.Eğer beni af ederek bana iyilik yaparsan af etmek değerli kişilerin güzel ahlakındandır.Benim yanımda iyiliğin boşa gitmez.Çünkü sen güzellikleri koruyan değerli bir kişiye ikramda bulundun.O kişi iyiliği kesinlikle unutmaz.Sumâme -radıyallahu anh-'ın şu sözünde:''Eğer mal istiyorsan.''Şayet kendimi mal karşılığında kurtarmamı istiyorsan ''Ondan istediğin kadar iste.''Sana istediğin kadar vardır.''Bütün bu konuşmalardan sonra Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in yapacağı ancak onu terk etmekti.Ertesi gün olunca Rasûlullah yine: "Yâ Sumâme, yanında ne var?" Sana dediğim var dedi.Onu direğe bağlı olarak bıraktı.İkinci gün olduğunda Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- ona ilk gün sorduğu soruyu tekrar sordu.Sumâme ilk verdiği cevabı verdi.Sonra onu üçüncü gün bıraktı.Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- ''Sumâme'yi serbest bırakın.'' buyurdu.Onun bağlarını çözün.Sumâme bağından salıverilince, ''Hemen mescidin yakınındaki bir suya gitti.'' Yıkandı, sonra mescide girdi ve: ''Eşhedu en lâ ilahe ille İlâh'' dedi.İslamını ilan etti ve iki şehadet cümlesini söyledi.Bu rivayet Sahiheynde:Üsâme Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in emriyle değil de kendi isteğiyle yıkandı.Sonra da Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-,hanif olan dini,sevgili beldesi Medine'i Nebeviye hakkındaki düşüncelerini açıkladı.Sumâme -radıyallahu anh- şöyle dedi:Yâ Muhammed! Vallahi şu yeryüzünde bana senin yüzünden daha düşman hiçbir yüz yoktu. Fakat bu sabah senin yüzün, bana yüzlerin en sevimlisi olmuştur.Buğz etmek ve kerih görmek aşırı sevgiye dönmüş ve hiç bir sevgiye den olmayan bir sevgi olmuştur.''Vallahi dînlerden hiçbir din bana senin dîninden ziyâde düşman gelmezdi. Fakat bu sabah sen'in dînin bana göre dinlerin en sevilenidir.''Bu şekilde imanın duyguları kalbin yumuşaklığıyla karışır.''Vallahi beldelerden hiçbir belde bana senin belden kadar sevimsiz değildi. Fakat bu sabah senin belden bana beldelerin en sevimlisi oldu.''Çünkü sana olan sevgim beni senin beldeni daha çok sevmeye itti. Ey Rasûl! Ben umre yapmaya niyet ettiğim sırada senin süvarilerin beni yakalamışlardı. Şimdi senin görüşün nedir? Dedi.Bana ümre için izin verirmisin.Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- Sumâme'yi (dünyâ ve âhiret saâdetiyle) müjdeledi ve umre yapmasını emretti.Sumâme umre yapmak için Mekke'ye varınca birisi ona: Dîninden başka bir dine mi döndün? dedi. O da: Hayır vallahi ben dinden çıkmadım. Fakat ben Allah'ın Rasûlü olan Muhammed'in beraberinde batıl olan dini bırakıp hak dine girdim Müslüman oldum.Ve Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- o hususta izin vermedikçe size Yemâme'den bir buğday tanesi gelmeyecektir,dedi.Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- size gönderilmesine izin vermeden gönderilmeyecek.Yememe'ye doğru yöneldi.Yemâme Mekke'nin mezraası/ekinliği idi.Sumâme buğdayı onlara yasakladı ve Kureyş zor durumda kaldı.Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e akrabalarıyla yazı gönderdiler ve Sumâme'ye yazı yazmasını istediler,Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'de öyle yaptı.

Kıymetli sahabî Hakim b. Hizam -radıyallahu anh- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in, mescidlerde had cezalarının uygulanmasını yasakladığını haber veriyor. Yani tüm had cezaları ister yüce Allah'a karşı, ister kullara karşı işlenmiş suçlara verilen had cezaları olsun hüküm aynıdır, değişmez. Bu cezaların camilerde uygulanmasında camilerin saygınlığını ortadan kaldırmak vardır. Ayrıca camilerin kirlenmesine sebebiyet verilebilir. Zira camiler Allah'ı anmak, namaz kılmak için inşa edilirler, ceza uygulamak için değil. Bu hadis camilerde had cezalarının uygulanmasının ve kısas yapılmasının haram olduğunu gösterir. Usûl esas ve kaidelerine göre yasak, haram olmasını gerekli kılar. Haram hükmünden çıkaracak başka bir şeyin söz konusu olmamasından dolayı da bu yasak, haram oluşu ifade eder.

Hadisi şerif değerli sahabe Sa'd b. Muâz -radıyallahu anh-'ın faziletini açıklıyor.Zira savaşında yaralanması sebebiyle Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in onu ziyaret etmesi için mescide çadır kuruldu.Sa'd -radıyallahu anh- Kurayzaoğullarına öyle bir hüküm verdi ki bu hüküm yedi kat semanın üzerinde ki Allah Teâlâ'nın hükmüne uygunluk arz etmektedir.O hüküm de:Erkeklerinin öldürülmesi,kadınlarının ve çocuklarının esir alınması,mallarının alınması bunun sebebi de müslümanlara ihanet edip,anlaşmayı bozmaları ve Hendek savaşı zamanında Kureyş ve Medine etrafından diğer kabilelerin toplanmalarını fırsat bilmeleri sebebiyledir.Keza Sa'd -radıyallahu anh- için başka bir fazilet daha ortaya çıkmaktadır.O fazilet de:Duasında eğer Kureyş ve müslümanlar arasında hala savaş kalacak ise Allah Teâlâ'nın onu yaşatmasını ve Allah Teâlâ'nın onu şehitlerden kılmasını istemiştir.Kureyş ile müslümanlar arasında olan savaş bitmiş,o da Hendek savaşında aldığı yaranın tesiriyle şehid olmuştur.

Bu hadis-i şerif, cariyenin Müslüman olmasının sebebini içinde bulunduğu mahalle tarafından sırımlardan yapılmış kırmızı bir gerdanlığı çalmakla itham edilmesi olduğunu beyan etmektedir ki o gerdanlığı renginin kırmızı olması sebebi ile bir çaylak almıştır. Sonra cariyenin çaldığını düşünerek onun her yerini aramaya başladılar. Onu aradıkları esnada Allah o çaylağın gerdanlığı getirip onların ortasına bırakmasını takdir etti. O zaman cariyenin masum olduğunu anladılar. Sonra cariye, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’in yanına gitti ve Müslüman oldu. Onun için mescidde, içinde kalabileceği küçük bir yer yapıldı. O cariye, müminlerin annesi Aişe -radıyallahu anhâ-’nın yanına geldiğinde hep şu beyitleri söylerdi: “Vişâh işinin olduğu gün Rabbimizin yarattığı acîb işlerdendir. Şüphesiz ki o küfür beldesinden beni kurtardı.” Yani Vişâh günü çok mucizevi şeyler oldu ve Allah Teâlâ, beni bu olaydan sonra küfür beldesinden kurtardı.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-, hiçbir gölgenin olmadığı (Kıyamet) gününde Allah Teâlâ’nın Arşı'nın gölgesi altında barındıracağı yedi sınıf Mümini şöyle müjdelemiştir: Birincisi: Kendisi fâsık olmayan ve idaresi altındaki kimselere karşı adaletle davranıp zulmetmeyen adaletli yöneticidir. Burada kastedilen lider, en yüksek otoritenin (devlet başkanlığının) sahibidir. Müslümanların işlerinden herhangi bir idari sorumluluk üstlenip de o hususta adaletle hükmeden herkes bu sınıfa dahil edilir. İkincisi: Allah'a ibadet ederek yetişen ve gençlik yıllarını, kuvvetini ve canlılığını ibadetle geçiren; sonunda da bu hâl üzere ölen gençtir. Üçüncüsü: Kalbi mescide bağlı olan kimse. Bu bağ o kadar güçlüdür ki, mescide duyduğu yoğun muhabbet ve sürekli orada bulunma arzusu nedeniyle, dışarı çıktığında adeta yeniden dönene kadar kalbi mescittedir. Çünkü mescidi çok sever, ona devam eder ve orada bulunmaktan büyük bir huzur duyar. Her ne kadar bedeni bir ihtiyaç sebebiyle mescidin dışında olsa da kalbi mescitle beraberdir. Dördüncüsü: Her birinin diğerini Allah için gerçek anlamda sevdiği iki kişidir. Aralarındaki dinî muhabbeti sürdürür, dünyaya ait geçici bir sebeple onu bozmazlar. Gerçekten bir araya gelmiş olsalar da olmasalar da, ölüm aralarını ayırıncaya kadar bu sevgi üzere devam ederler. Beşincisi: Soylu, şerefli, itibar, makam, mal ve güzellik sahibi bir kadının kendisiyle gayrimeşru ilişkide bulunmayı (zina etmeyi) talep ettiği, ancak bunu reddedip kadına: 'Ben Allah’tan korkarım' diyen kişidir. Altıncısı: Az veya çok sadaka veren, bunu gösteriş için yapmayan; bilakis onu öyle gizleyen kimsedir ki, sağ elinin infak ettiğini sol eli bile bilmez. Yedincisi: İnsanlardan uzak, yalnız kaldığında kalbiyle veya diliyle Allah'ı zikreden, O'nun korkusu ve azameti karşısında gözlerinden yaşlar boşalan kimsedir.

• Bahsedilen yedi sınıf insanın faziletleri ve onları örnek almak teşvik edilmiştir.
• İbn Hacer -rahimehullah- ‘O'nun gölgesinde’ ifadesi hakkında şöyle demiştir: ‘Bununla Allah'ın Arş’ının gölgesinin kastedildiği söylenmiştir. Said b. Mansur'un hasen bir isnatla rivayet ettiği Selman hadisi de buna delalet eder: «Allah'ın, Kendi Arş’ının gölgesinde gölgelendireceği yedi sınıf insan vardır...»’"
• İbn Hacer -rahimehullah- şöyle demiştir: ‘Adil (yönetici) kavramının yapılmış en güzel açıklaması şudur: O, ifrat (aşırılık) ve tefrite (ihmale) kaçmaksızın, her şeyi olması gereken yere koyarak Allah'ın emrine uyan kimsedir. Faydasının genel ve kapsamlı olması sebebiyle (hadiste) ilk sırada zikredilmiştir.
• Bir namazdan sonra bir sonraki namazı beklemenin fazileti ifade edilmiştir.
• Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: İnsanların birbirlerini Allah için sevmeleri teşvik edilmiş ve bunun büyük fazileti açıklanmıştır.
• Makam ve güzellik; insanların onlara karşı duyduğu aşırı arzu ve hırs ile bunlara ulaşmanın zor olması sebebiyle (hadiste) özel olarak belirtilmiştir.
• En iyi sadaka, gizli tutulan ve gösterişten uzak olandır. Bununla birlikte; riyadan uzak kalması, başkalarını infak etmeye teşvik etmesi, örnek teşkil etmesi ve İslam'ın şiarlarını izhar etmesi niyetiyle sadaka ve zekatın açıktan verilmesi de meşrudur (caizdir).
• Bu yedi sınıf insan, Allah Teâlâ'ya karşı samimiyetleri ve nefsi arzularına muhalefetleri sayesinde bu nimete kavuşmuşlardır.
• Allah'ın gölgelendireceği yedi sınıf (insan)’ ifadesindeki bu sayısal sınırlama amaçlanmamıştır. Bilakis, hadiste geçen bu sınıfların dışında, Allah'ın kendi Arş'ının gölgesinde gölgelendireceği başka kimselerin de olduğuna dair (başka rivayetler) gelmiştir.
• İbn Hacer -rahimehullah- şöyle demiştir: Bu hadiste erkeklerin zikredilmiş olmasının özel bir sınırlayıcı anlamı yoktur; aksine kadınlar da zikredilen bu amellerde erkeklere ortaktır. Ancak "Adil yönetici" ifadesinden kastın devlet başkanlığı olması durumu müstesnadır. Bu durumun dışında, kadının da çoluk çocuk sahibi olması ve onlar arasında adaletle davranması halinde bu maddeye dahil olması mümkündür. Ayrıca "kalbi mescitlere bağlı olma" özelliği de (kadınlar için) hariç tutulur; çünkü kadının evinde kılması mescitte kılmasından daha faziletlidir. Bunların dışındaki diğer maddelerde ise kadınların (erkeklerle) ortaklığı aynen geçerlidir. Hatta bir kadının kendisini davet etmesi (aslında nefsine uymaya çağırması) karşısında direnen erkek maddesi; örneğin, yakışıklı bir kralın (veya makam sahibi bir adamın) kendisini harama davet ettiği, ancak kadının ihtiyaç duymasına rağmen Allah korkusuyla buna karşı çıktığı bir kadın modelinde de aynen tasavvur edilebilir.