Zekât ile ilgili hadisler

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- İslam'ı sağlam bir yapıya ve bu yapıyı destekleyen beş sütuna benzetmiştir. İslam'ın diğer hususları bu binanın tamamlayıcı özellikleridir. İslam'ın şartlarından birincisi: Kelime-i şehadet; Allah'tan başka hak ilah olmadığına, Muhammed'in Allah'ın rasûlü olduğuna şahitlik etmektir. Bu iki husus biri diğerinden ayrılmayan tek bir rükündür. Kul, Allah'ın birliğini ve Allah'tan başka hiç kimsenin ibadete layık olmadığını kabul ederek ve bu sözün gereklerini yerine getirerek hareket eder, Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-'in risaletine iman eder ve ona tabi olarak bunu söyler. İkinci şart: Namaz kılmaktır. Bir günde farz kılınan beş vakit; sabah, öğlen, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını şartları, rükünleri ve vaciplerini gözeterek kılmaktır. Üçüncü şart: Farz olan zekâtı vermektir. Dinin belirlediği miktara ulaşan malın hak edenlere verildiği mali bir ibadettir. Dördüncü şart: Haccetmektir. Allah -Azze ve Celle-'ye ibadet etmek kastıyla hac amellerini yerine getirmek için Mekke'ye gitmektir. Beşinci şart: Ramazan orucunu tutmaktır. İbadet kastıyla imsak vaktinden Güneşin batışına kadar yeme içme ve bunun dışındaki orucu bozan hususlardan uzak durmaktır.

• İslam'ın ilk şartındaki kelime-i tevhide şahitlik etmenin iki kısmı birbirinden ayrılmaz. Dolayısıyla biri olmadan diğeri geçerli değildir. Bundan dolayı bir şart olarak belirlenmiştir.
• Kelime-i tevhide şahitlik etmek dinin temelidir ve bunlar olmadan hiçbir söz ve amel kabul edilmez.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- sadaka vermenin malı eksiltmediğini, bilakis mala gelecek zararları def ettiğini, Yüce Allah'ın bu mal sahibine büyük hayırlar vererek yerini dolduracağını ve bunun bir artış olduğunu, eksilme olmadığını haber vermiştir. İntikam alma ya da azarlama gücü olduğu halde bağışlamak, gücü ve saygınlığı arttırır. Bir kimse başka bir kimseden korktuğu, ona dalkavukluk yaptığı, ondan bir beklentisi olduğu için değil de Yüce Allah'ın rızasını kazanmak için alçakgönüllü ve tevazu sahibi olursa bunun karşılığında derecesi ve saygınlığı artar.

• İyilik ve başarı, her ne kadar bazı insanlar aksini düşünse de, şeriata uymakta ve iyilik yapmaktadır.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu haber vermiştir: «Ey Âdemoğlu, -hem farz hem de nafile olarak- infak et. Ben de rızkını genişleteyim, yerine başkasını vereyim ve onu bereketli kılayım.

• Allah yolunda harcamak ve infak etmek teşvik edilmiştir.
• Hayır işlerinde infak etmek; rızkın bereketlenip çoğalmasının ve Yüce Allah'ın kuluna infak ettiği şeyin yerine başkasını vermesinin en büyük vesilelerinden biridir.
• Bu hadis, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in Rabbinden rivayet ettiği hadislerdendir. Kutsî hadis ya da ilahi hadis olarak isimlendirilir. Lafzı ve manası Yüce Allah'a aittir. Ancak Kur'an-ı Kerim'i diğerlerinden ayıran; okunmasının ibadet olması, okumadan önce abdest alınması, Kur'an'daki meydan okuma, mucizelik vb. özellikler kutsî hadiste yoktur.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- İslam'ı sağlam bir yapıya ve bu yapıyı destekleyen beş sütuna benzetmiştir. İslam'ın diğer hususları bu binanın tamamlayıcı özellikleridir. İslam'ın şartlarından birincisi: Kelime-i şehadet; Allah'tan başka hak ilah olmadığına, Muhammed'in Allah'ın rasûlü olduğuna şahitlik etmektir. Bu iki husus biri diğerinden ayrılmayan tek bir rükündür. Kul, Allah'ın birliğini ve Allah'tan başka hiç kimsenin ibadete layık olmadığını kabul ederek ve bu sözün gereklerini yerine getirerek hareket eder, Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-'in risaletine iman eder ve ona tabi olarak bunu söyler. İkinci şart: Namaz kılmaktır. Bir günde farz kılınan beş vakit; sabah, öğlen, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını şartları, rükünleri ve vaciplerini gözeterek kılmaktır. Üçüncü şart: Farz olan zekâtı vermektir. Dinin belirlediği miktara ulaşan malın hak edenlere verildiği mali bir ibadettir. Dördüncü şart: Haccetmektir. Allah -Azze ve Celle-'ye ibadet etmek kastıyla hac amellerini yerine getirmek için Mekke'ye gitmektir. Beşinci şart: Ramazan orucunu tutmaktır. İbadet kastıyla imsak vaktinden Güneşin batışına kadar yeme içme ve bunun dışındaki orucu bozan hususlardan uzak durmaktır.

• İslam'ın ilk şartındaki kelime-i tevhide şahitlik etmenin iki kısmı birbirinden ayrılmaz. Dolayısıyla biri olmadan diğeri geçerli değildir. Bundan dolayı bir şart olarak belirlenmiştir.
• Kelime-i tevhide şahitlik etmek dinin temelidir ve bunlar olmadan hiçbir söz ve amel kabul edilmez.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, güneşin doğduğu her gün iki meleğin inerek seslendiğini haber vermiştir. Onlardan biri şöyle der: Allah'ım! Senin rızana uygun işlerde, ailesinin geçiminde, misafir ağırlamada ve nafile hayırlarda infak eden kimseye, harcadığının yerine yenisini ver; ona harcadığı şeyde hayırlı bir karşılık ihsan et ve malını bereketli kıl. Diğer melek de şöyle der: Allah'ım! Bu harcamalardan kaçınan cimriye (malını korumak için saklayana) telef (ziyan) ver; hak sahiplerinden esirgediği o malını helak et.

• Cömert kimseye, (harcadığının yerine) daha fazla karşılık verilmesi ve harcadığından daha hayırlısının ona lütfedilmesi için dua etmenin caizliği ifade edilmiştir. Buna karşılık, Allah'ın kendisine farz kıldığı yerlere harcama yapmaktan kaçınan ve cimrilik eden kişinin de malının telef olması için beddua etmenin caizliği ifade edilmiştir.
• Meleklerin, infak eden salih Müminler için hayır ve bereket duası vardır. Muhakkak onların duası icabet edilen dualardandır.
• Ailenin nafakası, akrabayı gözetip bağları sürdürmek ve hayır yolları gibi; farz olan ve nafile olarak yapılan her türlü harcamaya teşvik vardır.
• Hayır yollarında harcama yapan kimsenin fazileti beyan edilmiştir. Akabinde Allah, karşılık olarak ona, yerine başkasını verir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Allah yolunda her ne harcarsanız, Allah onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.) [Sebe Suresi: 39]
• Bu beddua, sadece farz olan infaklarda cimrilik yapması durumunda söz konusu olur. Müstehap olan infaklar ise bu kapsama girmez. Çünkü o, böyle bir bedduayı hak etmez.
• Cimriliğin ve pintiliğin haram olması ifade edilmiştir.

Zekât; zenginler ile fakirler arasında gerçekleşen bir mal alıp vermedir. Bunun içindir ki malı az olup da zengin sayılmayan kimseden alınmaz. Şeriat koyucu (Allah); zekat vermenin vacip olduğu en az mal miktarını açıklamıştır. Zekat verilmesini gerektiren en alt seviyede mala sahip olmayan kimse fakirdir ve o kimseden zekât alınmaz. Gümüşü olan kimsenin sahip olduğu gümüşün miktarı beş ukıyye oluncaya kadar zekat vermesi gerekmez. Her bir ukıyye 40 dirhem yapar. Gümüşün nisap miktarı iki yüz dirhemdir. Bu da 590 grama karşılık gelir. Develeri olan kimsenin, sahip olduğu develerin beş ve beşten fazla oluncaya kadar zekat vermesi gerekmez. Mahsul sahibi olan kimsenin de malı beş vesk oluncaya kadar zekat vermesi gerekmez. 1 vesk 60 sâ' eder. 5 vesk ise 300 sâ' eder.

Kim dolandırmadan ve hile yapmadan helal olan bir hurma tanesi değerinde bir şey sadaka verirse ki Allah, helâlden başkasını kabul etmez. Allah o sadakayı sağı ile kabul eder. Bu tevil, tahrif yapmadan Allah Teâlâ’nın celaline yakışır bir şekilde zahirine göre anlaşılır. Buradan kasıt Müslim’in rivayetinde de geldiği gibi o sadakayı ondan alır (kabul eder). Sadakayı, sizden birinin atın yavrusu olan tayı büyüttüğü gibi ecrini artırır ve geliştirir.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- bazı mal türlerini açıklamış ve Kıyamet Günü'nde zekâtlarını ödemeyenlerin cezasından bahsetmiştir. Bu mallar şunlardır: Birincisi: Altın, gümüş ve onların hükmünde olan mallar ile ticaret mallarıdır. Bunlardan zekâtı farz olduğu hâlde zekâtı verilmeyenler var ya; Kıyamet Günü bu mallar eritilir, levhalar hâline getirilir, Cehennem ateşinde kızdırılır ve sahibine azap edilmek üzere kullanılır. Onlarla yanı, alnı ve sırtı dağlanır. Her soğuduklarında tekrar kızdırılır. Bu azap, bir günü elli bin yıl süren Kıyamet Günü boyunca böyle devam eder; nihayet Allah kullar arasında hükmünü verir. Sonunda kişi ya Cennet ehlinden ya da Cehennem ehlinden olur. İkincisi: Develerin sahibi olup, farz olan zekâtlarını ve onlara ait hakları yerine getirmeyen kimsedir. Bu haklara, develerin sağımından, yanlarında bulunan yoksullara süt verilmesi de dahildir. Kıyamet Günü o develer, en iri, en semiz ve sayıca en fazla oldukları hâlde getirilir. Sahibi ise geniş ve düz bir araziye yüzüstü serilip bırakılır. Develer ayaklarıyla onu çiğner, dişleriyle ısırır. Ne zaman sürünün sonu üzerinden geçse, başı tekrar üzerinden geçmek için ona döndürülür. Bu azap, bir günü elli bin yıl süren Kıyamet Günü boyunca böyle devam eder; nihayet Allah kullar arasında hükmünü verir. Sonunda kişi ya Cennet ehlinden ya da Cehennem ehlinden olur. Üçüncüsü: Sığır ve küçükbaş (koyun ve keçi türleri) sahibi olup, bunların farz olan zekâtını vermeyen kimsedir. Kıyamet Günü bu hayvanlar, sayıca en çok oldukları hâlde, hiçbir eksik olmaksızın getirilir. Sahipleri ise geniş ve dümdüz bir araziye serilip bırakılır. Orada boynuzları eğri olan, boynuzu olmayan yahut boynuzu kırık olan hiçbir hayvan bulunmaz; bilakis hepsi en mükemmel hâlleriyle gelir. Hayvanlar onu boynuzlarıyla toslar, ayaklarıyla çiğner. Ne zaman sürünün sonu üzerinden geçse, başı tekrar üzerinden geçmek için ona döndürülür. Bu azap hâli, bir günü elli bin yıl süren Kıyamet Günü boyunca devam eder; nihayet Allah kullar arasında hükmünü verir. Sonunda kişi ya Cennet ehlinden ya da Cehennem ehlinden olur. Dördüncüsü: At sahibi olan kimsedir ki, üç sınıfa ayrılır: Birincisi: Bu kimse için günah sebebidir. O da atları riyâ için, övünme ve böbürlenme amacıyla ve Müslümanlara karşı savaşmak üzere edinen kimsedir. İkincisi: Bu kimse için bir örtü (koruyucu) olur. O da atları Allah yolunda cihad için edinen, ardından onlara iyi davranan; yemlerini, bakımlarını ve diğer masraflarını eksiksiz yerine getiren kimsedir. Buna, aygırının çiftleştirilmesine izin vermesi de dahildir. Üçüncüsü: Bu kimse için ecirdir. Bu da atları Müslümanlar için Allah yolunda cihat amacıyla edinen kimsedir. Atları bir mera ve otlakta bulunur; orada ne yerse, yediği kadar hasenat onun adına yazılır. Dışkıları ve idrarları sayısınca da kendisi için hasenat yazılır. Atlar, bağlı oldukları ipi (uzunluğu ölçüsünde) koparıp yüksek ve engebeli arazide koşup dolaştıklarında, Allah onların ayak izleri ve dışkıları sayısınca da onun adına hasenat yazar. Yine sahibi onları sulamayı kastetmediği hâlde, bir nehirden geçerken atlar su içerse, içtikleri su miktarınca Allah Teâlâ onun için hasenat yazar. Sonra Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e “Eşekler de atlar gibi midir?” diye soruldu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: Eşekler hakkında, onları özellikle konu alan bir hüküm indirilmemiştir; ancak benzeri az bulunan şu kısa fakat kapsamlı âyet vardır ve o, itaat ve isyan dâhil bütün ameller için genel bir ölçüdür. Yüce Allah’ın şu buyruğudur: {Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür.} [Zilzâl Suresi: 7-8] Buna göre, eşekleri edinmede itaat kastıyla hareket eden kimse bunun sevabını görür; günah maksadıyla hareket eden kimse de bunun cezasını görür. Bu hüküm, bütün amelleri kapsar.

• Zekât vermek farzdır, zekâtı vermeyene ise şiddetli bir uyarı vardır.
• Tembellikten dolayı zekâtı vermeyen kimse kâfir değildir; fakat büyük bir tehlike altındadır.
• İnsan; bir ibadeti yaparken, o ibadetin ayrıntılarını düşünmese bile, niyet etmiş olduğu takdirde, o ibadet esnasında cereyan eden ayrıntılardan dolayı sevap kazanır.
• Bir kimsenin malı üzerinde zekât dışında da haklar vardır.
• Develerdeki haklardan biri de, su içtikleri yerde hazır bulunan yoksullara sütlerinin sağılmasıdır. Bu, ihtiyaç sahibinin evlere kadar gitmesinden daha kolaydır ve hayvanlara da daha uygundur. İbn Battâl şöyle demiştir: “Malda iki hak vardır: biri farz olan hak, diğeri ise bunun dışında kalan haktır. Süt sağmak (ve yoksula ikram etmek) ise güzel ahlâktan sayılan haklardandır."
• Deve, sığır ve koyunlardaki haklardan biri de istenildiği takdirde bu hayvanların erkek olanlarının damızlık olarak ödünç verilmesidir.
• Eşeklerin (hükmü) ve hakkında özel bir nas bulunmayan her şeyin hükmü şudur: Bunlar, Allah Teâlâ'nın şu sözünde yer almaktadır: {Kim zerre ağırlığınca hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca kötülük işlerse onu görür.}
• Bu ayette, küçük de olsa iyi işler yapmak teşvik edilmiş, küçük de olsa kötü işler yapmak da sakındırılmıştır.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, her Müminin kıyamet günü Allah’ın huzurunda tek başına duracağını haber vermektedir. O gün Allah Teâlâ, kuluyla tercüman olmaksızın, aracısız olarak konuşacaktır. İnsan, korkunun şiddetinden sağa ve sola bakacak; belki bir kurtuluş yolu bulup, önünde duran cehennem ateşinden kurtulmak için bir çare arayacaktır. Sağına baktığında sadece yaptığı salih amellerini görür. Soluna baktığında yaptığı kötülüklerden başka bir şey görmez. Önüne baktığında ateşten başka bir şey görmez ve sırattan geçmesi gerektiği için oradan başka yöne doğru sapamaz. Sonra Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: Yarım hurma gibi küçük bir şeyle bile olsa, kendinizle Cehennem ateşi arasına sadakalardan ve salih amellerden bir himaye ve koruma koyun.

• Az da olsa sadaka vermek, övülen güzel ahlaka sahip olmak, insanlara nazik davranıp, yumuşak sözle muamele etmek teşvik edilmiştir.
• Allah Teâlâ kıyamet gününde kuluna yakın olacaktır; aralarında hiçbir perde, hiçbir aracı ve bir tercüman olmayacaktır. O halde Mümin, Rabbinin emrine karşı gelmekten sakınmalıdır.
• Bir kimse az da olsa verdiği sadakayı küçümsememelidir. Bu sadaka Cehennem'den onu korur.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- amellerin altı türlü, insanların da dört çeşit olduğunu haber vermiştir. Altı türlü amel şunlardır; Birincisi: Yüce Allah'a hiçbir şeyi şirk koşmadan ölen kimse Cennet'e girmeyi hak eder. İkincisi: Yüce Allah'a şirk koşarak ölen kimse de Cehennem'e girip orada ebedi kalmayı hak eder. Bu ikisi gerekli olan iki husustur. Üçüncüsü: İyi niyet karşılığında alınan sevap; kim bir iyilik yapmaya niyet eder ve kalbinde hissedinceye kadar bu niyetinde samimi olursa ki Allah onun bu niyetini bilmektedir. Sonra bir sebepten dolayı bu iyiliği yapamazsa, kendisine tam bir iyilik yazılır. Dördüncüsü: İşlenen kötülük; kim bir kötülük işlerse karşılığında bir kötülük yazılır. Bu ikisi misli misline ziyade olmadan yazılır. Beşincisi: Bir iyiliğe karşılık on iyilik verilir. Bu da bir iyilik yapmaya niyet edip onun yapılmasıdır. Bu durumda o kişiye on iyilik yazılır. Altıncısı: Bir iyiliğe karşılık yedi yüz sevap verilir. Bu da bir kimse Allah yolunda bir infakta bulunursa bir iyilik karşılığında kendisine yedi yüz sevap yazılır. Bu Allah -Tebâreke ve Teâlâ-'nın kuluna lütfu ve ikramıdır. İnsanlar dört kısımdır, bunlar; Birincisi: Dünyada rızkı kendisine bol verilen, dilediği gibi istediklerini elde eden kimsedir. Ancak ahirette kendisine darlık verilir ve ahirette gideceği yer Cehennem'dir. Bu kimse dünyada zengin olan kâfirdir. İkincisi: Dünyada rızkı daraltılan kimsedir. Ancak ahirette kendisine bolluk verilir ve ahirette gideceği yer Cennet'tir. Bu kimse dünyada fakir olan Mümin'dir. Üçüncüsü: Dünyada ve ahirette rızkı daraltılan kimsedir. Bu kimse dünyada fakir olan kâfirdir. Dördüncüsü: Dünyada ve ahirette rızkı bol verilen kimsedir. Bu kimse dünyada zengin olan Mümin'dir.

• Yüce Allah'ın kulları üzerindeki lütfu ve iyiliklerin karşılığının kat kat verilmesinin büyüklüğü ifade edilmiştir.
• Yüce Allah'ın adaleti ve cömertliği ifade edilmiştir. Bir kötülük işlediğimizde adalet gereği bir kötülük olarak karşılığı verilir.
• Yüce Allah'a şirk koşmanın büyüklüğü ifade edilmiştir. Şirk koşan kimse Cennet'ten mahrum olur.
• Allah yolunda infak etmenin fazileti beyan edilmiştir.
• Allah yolunda infak etmenin sevabı yedi yüz katından başlar. Çünkü Allah yolunda infak etmek, La ilahe illallah'ı yüceltmeye yardımcı olur.
• İnsanların çeşitleri ve farklılıkları ifade edilmiştir.
• Dünyadaki bolluk Mümin'i ve kâfiri kapsar. Ahiretteki bolluk ise sadece Mümin içindir.

Enes b. Mâlik radıyallahu anh- bir defasında Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- ile birlikte mescitte oturdukları esnada devesinin üzerinde bir adamın gelip mescidin kapısında devesini çökerttikten sonra bağladığını, sonra mescitte oturanlara: "Hanginiz Muhammed?" diye sorduğunu, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ashabı arasında dayanmış bir şekilde oturduğunu, kendilerinin de; "İşte dayanmış olan şu beyaz zattır." dediklerini, adamın, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e: Ey Abdulmuttalib’in oğlu!» dediğini, bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in adama, «Seni dinliyorum, dilediğini sor cevap vereceğim.» dediğini, adamın da Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e, "Ben sana bazı şeyler soracağım, ancak sorularım biraz sert ve ağır olacak, gönlün benden incinmesin!" dediğini, yani bu sorularım karşısında bana kızma ve sana sıkıntı vermesin, bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in adama, «Dilediğini sor.» dediğini, adamın da, "Senin ve senden öncekilerin Rabbi adına sana soruyorum, bütün insanlara seni Yüce Allah mı gönderdi?" dediğini, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in de doğru söylediğini vurgulamak için «Allah'a yemin ederim ki evet.» diye buyurduğunu, adamın da; "Allah adına söyle, bir gün bir gece içinde beş vakit namaz kılmamızı sana Allah mı emretti?" diye sorduğunu, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in de; «Allah'a yemin olsun ki evet.» diye buyurduğunu, adamın da; "Allah adına söyle, senenin belirli bir ayında ramazanda oruç tutmayı sana Allah mı emretti?" dediğini, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in de; «Allah'a yemin olsun ki evet.» diye buyurduğunu, adamın da; "Allah adına, şu belirli sadakayı; zekâtı zenginlerimizden alıp fakirlerimize dağıtmayı sana Allah mı emretti?" dediğini, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in de; «Allah'a yemin olsun ki evet.» diye buyurduğunu, bunun üzerine de Dımâm b. Sa'lebe’'nin Müslüman olduğunu haber vermiştir. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- onun kavmini İslam'a davet edeceğini haber vermiştir. Sonra bu sahabe kendisini Bekir oğlu Sa'd kabilesinden Dımâm b. Sa'lebe olarak tanıtmıştır.

• Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in mütevaziliği ifade edilmiştir. Çünkü adam kendisi ile ashabını birbirinden ayırt edememiştir.
• Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in güzel ahlakı, soru soran kimseye karşı şefkati ifade edilmiştir. Zira sorulan sorulara güzel cevap vermek İslam'ın kabul edilmesine bir sebeptir.
• Bir kişinin hoş gördüğü takdirde beyaz ve buğday tenli olmak, uzun ya da kısa olmak gibi kusur ifade etmeyen özellikler ile tanıtılması caizdir.
• Kâfirin bir ihtiyaç için camiye girmesi caizdir.
• Hadiste hac ibadeti zikredilmemiştir. Çünkü bu adamın geldiği zamanda farz kılınmamış olabilir.
• Sahabeler insanları İslam'a davet etmeye hırslı olan kimselerdi. Bundan dolayı bu sahabe Müslüman olur olmaz, kavmini İslam'a davet etmek istedi.

Sa'd b. Ubâde -radıyallahu anh-'ın annesi vefat ettiğinde, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e, annesi adına verilecek en iyi sadakanın ne olduğunu sordu. Bunun üzerine Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- ona şöyle buyurdu: En hayırlı sadaka sudur, o da bir kuyu kazdı ve onu annesi adına sadaka olarak verdi.

• Suyun en güzel hayır türlerinden biri olduğu belirtilmiştir.
• Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- Sa'd'ı (sadaka-i cariye) olması için su kuyusu açmaya yönlendirdi. Çünkü su, dini ve dünyevi konularda faydası en genel olan (sadakadır). Ayrıca şiddetli sıcaklık, ihtiyaç ve suyun azlığı sebebiyle buna daha çok ihtiyaç vardır.
• Burada sadakanın sevabının ölülere ulaştığının delili vardır.
• Sa'd b. Ubâde -radıyallahu anh- annesine iyilik ve ihsanda bulunmuştur.

Ebû Mûsâ el-Eş’arî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: «Kendisine emredileni tamı tamına, eksiksiz olarak ve gönül hoşluğu ile yerine getirip verilmesi istenilen kişiye veren güvenilir müslüman kasadar, sadaka veren iki kişiden biridir.» Muttefekun Aleyh. Hâzin/Kasadar mübteda ve ehad'ul mütesaddikin/sadaka veren iki kişiden biridir ise haberdir. Şüphesiz ki kasadar iki kişi, şu dört özelliği toplayan kişidir: Müslüman olmak, güvenilir olmak, kendisine verilmesi için bırakılan şeyi yerine vermek, verilmesi istenileni gönül rahatlığıyla verirken mutlu ve güleryüzlü olmak. Birinci Özellik: İslam, yani müslüman olmaları. Bu kimseler müslümandır. Burada kâfir kastedilmemiştir. Eğer kasadar olan kimse güvenilir, vermekle emrolunanı veren bir kâfir ise o kimseye ecir yoktur. Çünkü kafirlere yapmış oldukları hayırdan dolayı kıyamette sevap yoktur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onların yaptıkları bütün amellerine yöneldik ve onları dağılmış zerreciklere çevirdik." (Furkân Suresi: 23) Başka bir ayette: "Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, öylelerin bütün yapıp ettikleri dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Bunlar cehennemliklerdir, orada sürekli kalacaklardır." (Bakara Suresi: 217) buyrulmuştur. Eğer kâfir kimse hayır işler, sonra müslüman olursa geçmişte yapmış olduğu hayırların karşılığı ona verilir. İkinci özellik: Güvelir olan kimsedir. Emanet olarak ona verirler. Verilen malı korur, ifsad etmez, aşırılığa gitmez ve kendi malına katmaz. Üçüncü Özellik: Vermekle emrolunduğu şeyi yerine getirir. Çünkü bazı insanlar güvenilir olabilir. Ancak üşengeç olabilir. Bu kimse ise güvenilir ve vermekle emrolunduğunu yerine getirendir. Gücü ve güvenilirliği bir arada toplamıştır. Dördüncü Özellik: Verilmesi istenileni gönül rahatlığıyla verirken mutlu ve güler yüzlü olandır. Yani verdiği kimsenin başına kakmaz ya da kendi kereminden verdiğini izhar etmez. Bilakis gönül hoşnutluğuyla verir. Bu kimse kendi malından bir kuruş vermemiş olmasına rağmen sadaka veren iki kişiden biridir. Örnek olarak: Bir kişi mal sahibidir. Kasadar olan kişi; Müslüman güvenilir, verilmesi emredileni gönül rahatlığıyla sahibine veren birisidir. Kendisine malı güvendiği için veren kimse "Ey falanca! Şu fakire on bin riyal ver!" dediğinde, bu kasadar olan kimse Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-‘in (bu hadiste) vasfettiği gibi verirse, on bin riyal sadaka veren kimse gibidir. Sadaka veren kimseninde sevabından hiçbir eksilme olmaz. Ancak bu Allah –Azze ve Celle-‘nin lütfudur.

Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anha- yanına iki kızıyla birlikte bir kadının geldiğini haber vermektedir. Kadın, kendisinden yiyecek bir şey vermesini istedi. Ancak Âişe -radıyallahu anha-'ın yanında bir tek hurmadan başka verebileceği hiçbir şey yoktu. O da bu hurmayı kadına verdi. Kadın ise hurmayı iki kızı arasında paylaştırdı ve kendisi ondan hiçbir şey yemedi. Ardından kalkıp ayrıldı. Bir süre sonra Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- içeri girdi. Âişe -radıyallahu anha- da bu olayı kendisine anlattı. Bunun üzerine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: Kim kız çocuklarının bakım ve sorumluluğunu üstlenir; onlara ihsanda bulunur, güzel bir terbiye verir, yedirip içirir, giydirir ve bütün bunlara sabır gösterirse, o kızlar onun için Cehennem ateşine karşı bir örtü ve koruyucu olurlar.

• Kız çocuklarına bakmak ve onlar için çabalamak, insanı Cehennem ateşinden uzaklaştıran en büyük faziletlerden biridir.
• Az da olsa, kişinin imkânı ölçüsünde sadaka vermesi teşvik edilmiştir.
• Anne ve babaların çocuklarına duydukları sevgi çok yoğundur.
• Bu hadis, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ev halkının geçiminin ancak yetecek kadar olduğunu, evlerinde çoğu zaman fazla bir yiyecek bulunmadığını göstermektedir.
• Îsârın (başkasını kendine tercih etmenin) faziletini ve bunun müminlerin özelliklerinden biri olduğunu göstermektedir. Nitekim Âişe -radıyallahu anha-, şiddetli ihtiyaç içinde olmasına rağmen elindeki tek hurmayı o kadın ile iki kızına vermiş, onları kendisine tercih etmiştir. Bu da onun cömertliğini, eli açıklığını ve yüksek ahlâkını ortaya koymaktadır.
• Kız çocuklarının verilmesi "imtihan" olarak nitelendirilmiştir. Çünkü onların bakım ve geçimlerini üstlenmek birtakım zorluk ve meşakkatler içerir. Ayrıca bazı insanların kız çocuklarını hoş karşılamaması veya onların çoğunlukla kendi geçimlerini sağlayacak bir kazanç imkânına sahip olmamaları da bunun sebepleri arasında sayılmıştır.
• İslam, cahiliye devrinin yanlış ve kötü geleneklerini ortadan kaldırmıştır. Bu kapsamda, kız çocuklarına değer verilmesini, onlara iyi davranılmasını ve haklarının korunmasını özellikle tavsiye etmiştir.
• Hadisin bazı rivayetlerine göre, bu büyük ecir ve fazilet, yalnızca bir kız çocuğuna güzel bir şekilde bakıp onu yetiştiren kimse için de geçerlidir.

Hadisin anlamı: Kişinin harcamada bulunacağı en faziletli üç şey Allah yolunda çarpışan mücahide yahut bunun dışında muhtaç olan başkalarına bağışlanan çadır gölgesi veya hizmet edecek hizmetçi veya binilecek bir binektir. Muhakkak ki bunlar Allah yolunda yapılan harcamalardandır. Bu üç şeyin efdaliyeti insanların o zamanda bu şeylere duyulan ihtiyacından dolayı olabilir. Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- de ashabını buna teşvik etmek istemişti. Günümüzde, insanların ya bu şeylere ihtiyacı hiç kalmadı ya da bazı yerlerde çok az kalmıştır. Bu husustaki hüküm (azınlığa göre değil) genele göre verilir. Bu hadis, Aişe -radıyallahu anha-’nın rivayet ettiği şu hadise benzemektedir: «Ey Aişe içinde hurma olmayan evin halkı açtır.» Müslim rivayet etmiştir. Şeyh İbn Bâz -rahimehullah- şöyle demiştir: İlim ehli nezdinde bu, Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- zamanında Medine ehlinin azığı olan hurma mesabesindedir.

Muaviye b. Ebî Sufyan -radiyallahu anh-'den rivayet olunduğuna göre Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: (Benden) bir şeyi ısrarla istemeyin. Yani ısrarla talep etmeyin. İstemede aşırı gitmeyin. Hadiste geçen 'elhafe' ısrar etmek manasına gelen 'elahhe' fiiliyle tefsir edilir. Allah'a yemin olsun ki, biriniz benden bir şey ister de o istediğini benden, ben hoşnut olmasam da alır. Yani benden istenilen şeyi ben hoşlanmasam da benden alır. Burdaki cümle hal cümlesidir. Böylece kendisine verdiğimde bereket olmaz. Yani ısrarla istemesine karşılık bereket bulamaz.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- minberde hutbe irad ederken sadakadan ve insanlardan istemeyip iffetli davranmaktan söz etti. Ardından şöyle buyurdu: Veren ve bahşeden üstün el; isteyen alan elden daha hayırlı ve Allah'a daha sevgilidir.

• Bu hadiste, hayır yollarında mal harcamanın ve infakta bulunmanın fazileti, buna karşılık insanlardan istemenin (dilenmenin) ise kınanması vardır.
• Bu hadiste, insanlardan istemeyip iffetli davranmaya ve onlara muhtaç olmamaya teşvik vardır. Ayrıca yüce ahlâk ve faziletli davranışlara yönelmeyi, bayağı ve değersiz işlerden uzak durmayı öğütler. Çünkü Allah, yüce ve üstün ahlâkı sever.
• En üstün olan, veren (infak eden) eldir. Sonra, almaya tenezzül etmeyip iffetini koruyan el gelir. Ardından, istemeden kendisine verilen şeyi kabul eden el gelir. En aşağı derecede olan ise, insanlardan isteyip dilenen eldir.

Hadisin Manası: Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- sahabelerine; «Hanginize mirasçısının malı kendi malından daha sevimlidir?» diye sordu. Yani hanginiz mirasçısından miras yoluyla alıp, sahip olduğu malı kendi eliyle kazandığı maldan daha fazla sever. Onlar: “Hepimiz malımızı mirasçının malından daha fazla severiz.” dediler. Yani her insan kendi eliyle kazandığı tam tasarruf sahibi olduğu malını, başkasının malından daha çok sever. Zira insan kendi malı, istek ve arzularını gerçekleştirmesi için bir vesiledir. Bunun üzerine Allah Rasûlü –sallallahu aleyhi ve sellem-: «Kişinin kendi malı, hayır yaparak önceden gönderdiğidir.» Yani kişinin hayattayken kendisi için, hac ibadeti, vakıf bırakmak, okul yapmak, cami, hastane inşa etmek, ailesi ve kendisi için harcadıkları mal ve mülkü kıyamet gününde önünde bulacaktır. Dünya hayatında Allah yolunda harcamayıp, biriktirdiği malı kendine ait olmayıp, mirasçılarına taksim edilecektir. Hiçbir karşılığını bulamayacaktır. Bu manada İmam Müslim Abdullah b. Eş-Şıhhîyr –radıyallahu anh-’den bir hadis rivayet etmiştir. "Allah Rasûlü’nün yanına gelmiştim. Sizi çokluk oyaladı ayetini okuyordu. Ademoğlu malım malım, der durur. Senin yiyip tükettiğin, giyip eskittiğin veya sadaka verip baki bıraktığın malından başkası mı vardır?" Bu hadis insanın kendisine ait malın tümünü Allah yolunda harcaması gerektiği anlamına gelmez. Manası şöyledir: Nasıl ki insan mirasçılarına mal bırakmak için çalışıp, didinir. İşte böyle aynı ciddiyetle ahireti için da çalışıp, bir şeyler biriktirmesi gerekir. Kendisi için, hanımı, çocukları ve anne babası için harcaması farz olan masrafların dışında artan malını ahireti için harcamalıdır. İnsanın bu sayılan kişilere bakması farzdır. Ebu Umame –radıyallahu anh-'dan rivayet olunan bir hadiste Allah Rasûlü –sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır: «Ey insan, fazla olan malını harcaman senin için hayırlıdır. O malı yanında alıkoyman senin için şerdir.» Müslim, 2/718, no:1036.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- burada hasedin bir çok çeşidi olduğuna işaret etmiştir. Bazısı zemmedilmiş haset olup, şer'î olarak haram kılınmıştır. O da kişinin kardeşinde olan nimetin zevalini temenni etmesidir. Mubah olan haset vardır. O da dünyalık bir nimeti başkasında görüp, aynısını kendisi için temenni etmesidir. Bir de övülen haset vardır ki şer'î olarak müstehaptır. O da başkasında dini bir nimeti görür ve kendisi için temenni eder. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- «Yalnız şu iki kimseye gıpta edilmelidir.» sözünde bunu kasdetmektedir. Yani haset; çeşitlerinde ve hükümlerinde farklılık göstermektedir. Çeşitleri olsa da iki tür haset dışında hiç bir haset müstesap olmaz ve övülmez. Birinci tür: Allah Teâlâ, zengin, takvalı olan kişiye helal mal vermiş ve bu malını Allah yolunda infak etmiştir. Bir kimse de onun gibi olmayı temenni etmiş ve bu nimete gıbta etmiştir. İkinci tür: Allah Teâlâ, alim olan kimseye kendisiyle amel ettiği faydalı ilim vermiş ve bu kişi başkasına bu ilmi öğretmiş ve insanlar arasında bununla hüküm vermiştir. Bir kimse de onun gibi olmak istemiş (ve bu nimete gıbta etmiştir.)

Bir adam Allah Rasûlü –sallallahu aleyhi ve selem- gelip, hangi sadakanın sevabı daha büyüktür diye sormuştur. Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- de ona: «Gücün kuvvetin ve sağlığın yerindeyken, malına düşkün olduğunda, hayatın uzun olup fakir düşmekten korktuğunda ve daha çok zengin olmayı düşlediğin bir sırada sadaka vermelisin. Sadaka vermeyi, falana şu kadar sadaka ya da vasiyetim veya filana bu kadar sadaka ya da vasiyetim diyerek ölüm sana gelip, bu dünyadan ayrılacağını anladığın zamana erteleme. Çünkü mal artık mirasçılarının malıdır.» Şerh Riyazussalihin İbn Useymin şerhi(2/29,30), Delilul Falihin (2/52, 53)

Zekat müessesesi; adalet ve eşitlik üzerine bina edilmiştir. Bundan dolayı Allah Teâlâ zekatı, zenginin artan malı için ve yerden elde edilen mahsul, ticaret malları gibi artmaya hazır olan mallar için farz kılmıştır. Ancak artmayan -edinilen ve kullanılan- malların sahibi bu malların zekatını vermez; çünkü müslümanın kendi nefsine has mallardır. Bunlar; kişinin atı, devesi, arabası gibi bineği, kendisine hizmet eden kölesi ve kullanmak için hazırladığı kap kacağı ve eşyasıdır. Ancak kölenin fıtır sadakasının verilmesi bundan müstesnadır. Çünkü köle bir ticaret için olmasa dahi ona da fıtır sadakası farzdır. Çünkü fıtır sadakası mal ile değil beden ile alakalıdır.

Ebu Hureyre –radıyallahu anh-, Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-’den telef olan bir malın, hayvanın yaptığı bir şeyle alakalı eksiklik ya da kuyuya veyahut madene girmesiyle tazminiyle alakalı hükümden haber veriyor. Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- hayvanın fiili ile meydana gelen telefin ya da eksikliğin (zararın) hiç kimseye bir tazminat yükümlülüğü olmayacağını açıklıyor. Aynı şekilde bir adamın kuyuya girip ölmesi ya da ona zarar gelmesi sebebiyle bir tazminat yükümlülüğünün olmadığını beyan ediyor. Çünkü hayvana, kuyuya ve madene tazminatın yükümlülüğü verilemez. Eğer bir eksiklik ve bilerek yapma durumu yoksa bunların sahiplerine de tazminat yüklenemez. Sonra kim az olsun ya da çok olsun bir define bulduysa onun üzerine beşte birini vermesi gerekir. Çünkü o bu defineyi meşakkat ve yorulmadan elde etmiştir ve kalanı da onundur.

Yezid b. el-Ahnes fakirlere sadaka olarak vermesi için mescitteki bir adama dirhem verdi. Oğlu Ma’n gelerek bu dirhemleri aldı. Ve ona şöyle dedi: "Sana verilmesi için bırakmadım.’’ Aralarında hüküm vermesi için Rasûlullah –sallallahu aleyhi ve sellem-’in yanına gittiler. Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- onlara şöyle buyurdu: Ey Yezid sana niyet ettiğinin karşılığı vardır. Çünkü sen sadakayı Müslümanlardan fakir birine ulaştırdın, niyetine göre de ecrini aldın. Ey Ma’n aldığın (altınlar) da senindir. Çünkü sen onları doğru bir şekilde aldın. Yezid’in oğlu bu sadakaları hak edenlerden biri idi.

Bu hadis yemede, içmede, giymede israfa kaçılmasının haram olduğuna delalet etmektedir. Sadaka verirken de riya olmadan ve şöhrete kaçmadan verilmesi emredilmiştir. İsrafın hakikati her söz ve fiilde haddi aşmaktır. Harcamadaki israf, israfın en meşhur olanıdır. Hadis, Allah Teâlâ'nın şu sözünden alınmıştır: "Yeyin için fakat israf etmeyin." (A'raf Suresi: 31) Bu hadiste kibir ve kendini beğenmişlik haram kılınmıştır. Bu hadis, kişinin kendisine çeki düzen vermesi için faziletli amelleri bir araya toplamıştır ve aynı zamanda bedenin ve ruhun dünya ve ahirette maslahatına olan şeyleri içermektedir. Her şeyde olan israf, beden ve yaşama zarar verir ve bunları heba etmeye götürür. Eğer ruh, bir çok hususta bedene tabi oluyorsa ve kibir kendini beğenmişliğe götürüyorsa nefse zarar verir. Ahirette günah kazandırması bakımından, dünyada da insanların öfkesine sebebiyet vermesi bakımından zararlıdır. Buhari'nin muallak olarak İbn Abbas'tan rivayet ettiği hadiste söyle buyrulmuştur: «İstediğini ye, istediğini giy! Seni yanlış yola götüren, israf ve kibirlenmektir.»

Yani kesilen hayvanın but kısmı hariç bütün etlerini sadaka olarak vermişler. Bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- de şöyle demiştir: "Öyleyse ahiret gününde buttan başka hepsi bize kalmış olacaktır."

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- Esmâ Bint Ebî Bekir -radıyallahu anhuma-'ya şöyle buyurmuştur: Biriktirip elindekileri sıkma, bu şekilde elindekileri infak etmeyerek sıktığın zaman sana gelen rızık kesilir. Ona; Allah Teâlâ'nın rızasını kazanma yolunda infak etmeyi emretmiştir. Rızkın kesilmesi korkusuyla sayma! Eğer böyle yaparsan bu, infakının kesilmesine sebep olur. O da şu sözün manasıdır: «Allah da sana karşı nimetini sayıp esirger.» Fazla malı fakirlere vermekten kendini men etme. Allah'ta senden fazlını engeller ve senden esirger.

Allahٌ Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- cimri ile cömerdin örneğini söyle vermiştir: Göğüsleri ile köprücük kemikleri arasına zırh giyinmiş iki kişinin durumuna benzer. Köprücük kemiği göğsün en üst kısmında bulunmaktadır. Cömert olan her infak ettiğinde zırhı genişler, uzar ve arkasından sürüklenir. Ayaklarını örter ve ayak izlerini siler. Ancak cimri olan kimse zırhı giymek istediğinde elleri boynunda birleşip orada takılı kalır, genişletmek istese de başaramaz.

Ebû Saîd el-Hudrî -radıyallahu anh- dedi ki:Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- ile beraber bir seferde bulunuyorlarken Bu sırada devesine binmiş bir adam çıkageldi.İhtiyacını giderecek bir şeyler umarak sağa sola bakınmaya başladı.Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- yanında ihtiyacından fazla binek hayvanı olanlar, olmayanlara versinler. Fazla azığı olanlar, azığı olmayanlara tasadduk edip versinler” buyurdu.Ravi diyor ki:İşte o zaman kimsenin ihtiyacından fazla bir şey bulundurmaya hakkı olmadığını zannettik.

Hasan b. Ali –radıyallahu anhuma- zekât olarak toplanan hurmalardan birini alıp ağzına atmıştı. Bunu gören Rasûlullah- sallallahu aleyhi ve selem-: “Tükür, tükür." Yani bu sana uygun değil demiştir. Sonra da ağzından çıkarmasını ona emretmiştir. Şüphesiz ki sadaka bize helal değildir, diye buyurmuştur. Muhammed –sallallahu aleyhi ve sellem- ailesine sadaka helal değildir. Çünkü onlar insanların en şereflisidir. Zekat ve sadaka insan oğlunun (malının) kiridir. İnsanların en şerefli olanlarına da bu malların kirini almak yakışmaz. Nebi –sallallahu aleyhi ve selem-'in amcası Abbas b. Abdilmuttalib’e –radıyallagu anh-'ın dediği gibi: Şüphesiz ki sadaka biz Muhammed ailesine helal değildir. Çünkü o insanların (malının) kiridir.

Hadis sadakaların en faziletlisinin sadaka veren kişinin ailesinin ve ehlinin ihtiyaç duymadığı şeyden vermesi olduğunu beyan etmektedir.Kendi borcunu ödemek için de ihtiyacı yoktur.İnfak eden için yapılması öncelikli olan karısı,çocukları,köleleri gibi vermesi gerekli kişilerden başlamasıdır.Nafakayı yakınlarından saklayıp ta uzak olanlara vermesi doğru değildir.Yakın akrabalarını ve ona muhtaç olanları bırakıp uzak olanlara infak etmesi doğru değildir.Hadis bir kimsenin yanında kendi harcamaları ve elinin altındaki kişilerin harcamalarından arta kalırsa o fakirlerden ve ihtiyaç sahiplerinden uzak olanlara sadaka olarak vereceğini beyan etmiştir.Sonra da hadis infak etmenin faziletini açıklamış,veren el ve manevi ve hissi olarak infak edenin, alan kimseden daha üstün olduğunu beyan etmiştir.Bu da, o kişinin malından infak ettiğinden ve ihsanda bulunmasındandır.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- Muâz b. Cebel -radıyallahu anh-'ı Yemen'e insanları İslam'a davet etmek ve onlara öğretmek için gönderdi. Ona verdiği emirlerden biri de Müslümanların sığırlarının zekâtını almaktı. Buna göre her otuz sığırdan bir yaşını tamamlamış erkek veya dişi buzağı, her kırk sığırdan ise iki yaşını tamamlamış bir sığır alacaktı. Ayrıca Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i kitaptan, ergenlik çağına ulaşmış her erkekten bir dinar veya Yemen’de üretilen ve “Maâfir” adı verilen kumaştan bir dinar değerinde olanını cizye olarak almasını emretti.

• Cizye, yalnızca ergenlik çağına ulaşmış erkeklerden alınır. Çünkü kendisinden cizye alınmayan kimsenin ölçüsü, esir alındığında öldürülmesi caiz olmayan kişi olmasıdır. Bunlara çocuklar, kadınlar ve diğerleri dahildir.
• Cizye miktarının belirlenmesi imamın (devlet başkanının) içtihadına bırakılmıştır. Zira cizyenin miktarı; mekâna ve zamana, zenginlik ve fakirliğe göre değişiklik gösterebilir. Bunun delili, Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in Yemen halkı için cizyenin miktarını kendisinin belirlemesidir. Muâz’a: “Ergenlik çağına ulaşmış her kişiden bir dinar al.” buyurmuştur. Buna karşılık Ömer -radıyallahu anh- Şam halkı için cizyenin miktarını belirlediğinde, cizye miktarını artırmıştır.
• Zekâtın toplanmasına özen göstermek ve onu toplayacak kişileri görevlendirmek devlet başkanının (veliü'l-emr) görevlerindendir.
• Tebî‘: Bir yaşını tamamlayıp ikinci yaşına girmiş olan danadır. Tebî‘ olarak adlandırılmasının sebebi, hâlâ annesinin peşinden gitmesidir.
• Dinar: Altın bir para birimidir. İslam dinarının ağırlığı, 4,25 gram altındır.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- Veda Haccı'nda zekât dağıtırken iki adam yanına gelip zekâttan kendilerine de vermesini istediler. Bunun üzerine Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- durumlarını anlamak ve kendilerine zekâtın helal olup olmadığını öğrenmek için dikkatlice süzerek onlara baktı. Onları iki güçlü adam olarak gördü ve şöyle dedi: İsterseniz size zekâttan biraz vereyim; ama kendi geçimini sağlayacak kadar parası olan veya çalışıp para kazanabilen, zengin sayılacak kadar parası olmasa bile bu durumdaki kimsenin bu zekâttan payı yoktur.

• Zengin, varlıklı veya güçlü bir kişinin zekâttan istemesi haramdır.
• Parası olup olmadığı bilinmeyen bir kişiyle ilgili temel ilke, fakir sayılması ve zekâtı almayı hak etmesidir.
• Yalnızca fiziksel güce sahip olmak, kişinin zekâttan yararlanma hakkına sahip olmadığı anlamına gelmez; aksine, gücün yanı sıra çalışıp mal edinme yeteneği de olmalıdır.
• Kendi geçimini sağlayacak kadar kazanabilen bir kişinin, kazanç yoluyla kendi kendine yeterli olduğu için, farz olan zekâttan pay alması caiz değildir. Tıpkı zengin bir kişinin malı ile kendi kendine yeterli olması gibidir.
• Müslümanın kişiliğinin gelişiminde büyük Nebevî terbiye insanın izzetli olması; almaktan, istemekten ve tembellikten ziyade, vermeye yönelik bir eğitimdir.

Ebu Talha, Medine'de bahçelik cihetiyle Ensâr'ın en zengini idi. O’nun, Mescid’in karşısında Beyruhâ diye içinde güzel suyu olan bir bostanı/bahçesi vardı. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Beyruhâ'ya girer ve onun içindeki güzel sudan içerdi. "Siz, sevdiğiniz şeylerden (Allah yolunda) harcayıncaya kadar asla iyiliğe ermiş olmazsınız. Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu bilicidir." (Âl-i İmrân: 92) âyeti inince, Ebu Talha hemen hızlıca kalkıp, doğru Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e geldi ve Ey Allah’ın Rasûlü! Şüphesiz Allah Teâlâ "Siz sevdiğiniz şeylerden harcayıncaya kadar asla iyiliğe ermiş olmazsınız." buyuruyor. Bana mallarımın en sevimli olanı ise Beyruhâ'dır. Beyruhâ -bostanın ismidir-, Allah ve Rasulü için bir sadakadır. Bu söz üzerine Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem-: «Ne hoş! İşte bu kazançlı bir maldır. İşte bu kazançlı bir maldır. Ben senin söylediğin sözü işitmişimdir. Ben, bu bostanı yakınlarına tahsis etmeni uygun görürüm.» buyurdu. Bunun üzerine Ebu Talha bunu yaptı ve Beyruhâ'yı yakınları ve amcaoğulları arasında bölüştürdü.

Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- Ömer İbn el-Hattab –radıyallahu anh-’ı zekât toplama görevi ile görevlendirdi. Ömer –radıyallahu anh- Abbas İbn Abdulmuttalib’e geldiği zaman zekâtı vermeyi reddetmiştir. Keza Halid b. Velid ve İbn Cemil de vermediler. Ömer –radıyallahu anh- Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-’e geldi, o üç kişiden şikâyet etti. Bunun üzerine Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle dedi: İbn Cemil’e gelince, onun vermemesi için bir bahanesi yoktur. Fakir idi, Allah ona zenginlik verdi. Bu zenginlik onun insanların ilk teslim olanlarından olmasını gerektirir. Halid’e gelince siz Halid’e haksızlık ediyorsunuz. O zırhlarını, savaş araç ve gereçlerini Allah yolunda vakfetmiş bulunuyor. Nasıl olur da farz olmayan bir infak ile Allah Teâlâ’ya yaklaşmış bir adamdan zekâtı vermemesi beklenebilir, bu uzak bir şeydir. Abbas’a gelince Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem- onun adına zekatı üstlenmiştir. Bunu, makamı ve değeri sebebiyle yapmıştır. Buna da şu sözü delalet etmektedir: ‘’Yoksa sen amcanın baba gibi olduğunun farkında değil misin?’’ Teysiru’l-Allâm (1/304), Tenbihu’l-Efham: (399), Te’sisu’l-Ahkâm Şerh edilen hadis no, (173).

Sahrada geniş bir alanda yolculuk yapmakta olan bir adam,bulut içinden “falanın bahçesini sula!” diye bir ses duydu.Bunun üzerine o bulut, kara taşlık bir yere saptı ve oraya suyunu boşalttı.Adam su yollarından birinin o suyun tamamını topladığını hayretle gördü ve suyu takip etti.Bir de baktı ki, adamın biri bahçesinde elindeki kürekle suyu oraya buraya çevirip bahçesini suluyor.Ona: Ey Allahın kulu! Adın nedir? Diye sordu.Adam, daha önce buluttan duyduğu ismi söyledi, peşinden de: Ey Allahın kulu! Adımı niçin soruyorsun? dedi. O da: Ben şu suyu yağdıran buluttan, “senin adını vererek falanın bahçesini sula!” diye bir ses duymuştum da onun için soruyorum.Sen ne yapıyorsun ki bu lutfa mazhar oluyorsun? Dedi.Bahçe sahibi: Mademki merak ediyorsun söyliyeyim; “Ben bu bahçenin ürününü ve meyvesini hesap ederim; üçte birini sadaka olarak dağıtırım, üçte birini çoluk–çocuğumla birlikte yerim, üçte birini de tohumluk olarak ayırırım” dedi.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- ibret almamız için bize geçmiş ümmetlerin durumlarından haber veriyor.Mana olarak şunu söyledi:Bir adam sadaka vermek için dışarı çıkıyor.Bilinen şudur ki sadaka fakirlere ve miskinlere verilir.Sadakası hırsızın eline tutuşturdu. Ertesi gün belde halkı:(Hayret!) Bu gece bir hırsıza sadaka verilmiş diye konuşmaya başladı.Hırsıza mal verilerek malının çoğaltılması değil cezalandırılması lazım.Sadaka veren adam dedi ki:Allah'a hamd olsun.Çünkü her durumda Allah Teâlâ hamd edilendir.Sonrada bu adam çıkarak dedi ki:Bu gece sadaka vereceğim.Sadakası insanların kendisiyle zina imkanı bulduğu fahişe kadının eline düştü.Ertesi gün halk:(Olur şey değil!) Bu gece bir fahişeye sadaka verilmiş diye konuşmaya başladı.Bunu ne akıl ne de fıtrat kabul etmez.Adam:Allah'a hamd olsun dedi.Ben mutlaka yine sadaka vereceğim dedi.-Sanki birinci ve ikinci sadakası kabul olmamıştı- O gece, yine) sadakasını (bu defa da bilmeden) bir zenginin eline tutuşturdu.Zengin olan kişi kendisine sadaka verilecek kimselerden değildir.Bilakis hediye,hibe vb. verilecek kimselerdendir.Ertesi gün halk:(Bu ne iştir!) Bu gece de bir zengine sadaka verilmiş! diye (hayretle) söylenmeye başladı.Adam:Allâh’ım! Hırsıza, fahişeye ve zengine (de olsa) sadaka verebildiğim için sana hamdolsun dedi.Sadakasının iffetli,fakir,temiz birinin eline geçmesini istiyordu.Ancak Allah'ın emri takdir edilmiş bir işti.O ümmetin Peygamberi vasıtasıyla sadaka veren kişiye:Şüphesiz üç sadakanda kabul oldu.Çünkü o muhlis idi hayra niyet etmişti ancak onun için bu konuda kolaylık olmadı.Hırsıza gelince bu sadaka belki onu yaptığı hırsızlıktan utandırıp bu bana yeter diyecek vazgeçecektir.Fahişeye gelince, belki yaptığından pişman olup iffetli bir kadın olacaktır.Allah'a sığınırız belki o mal elde etmek için zina yapıyor olabilir.Ve onun için zinayı bırakacak mal hasıl oldu.Zengin de belki bundan ibret alıp Allah’ın kendisine verdiği maldan muhtaçlara dağıtacaktır denildi.''

Özellikle savaşta yardımcı olacak at, deve ve benzeri hususlarda Allah yolunda infak etmeye teşvik eden bir hadistir. Allah -Azze ve Celle- buna karşılık yedi yüz kat sevap ve iyilik verir.

Müslümanlar, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- döneminde ve ondan sonraki dört halife döneminde, küçük büyük herkes adına bir sa’ yiyecek fıtır sadakası verirlerdi. O dönemde onların yiyecekleri arpa, kuru üzüm, kurutulmuş peynir ve hurmaydı. Bir sa', dört müddür. Bir müd ise, ortalama bir adamın iki avuç dolusu miktarına eşittir. Muâviye -radıyallahu anh- halife olarak Medine’ye geldiğinde ve Şam buğdayı da (piyasada) çoğaldığında bir hutbe vererek şöyle dedi: 'Ben, Şam buğdayından iki müddün (yani yarım sâ'ın), bir sâ' hurmaya denk geldiği kanaatindeyim.' Bunun üzerine insanlar bu görüşü esas aldılar (ve öylece uyguladılar). Ebû Said el-Hudrî -radıyallahu anh- şöyle demiştir: Ben ise, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- zamanında nasıl veriyorsam, hayatta olduğum müddetçe aynı şekilde fıtır sadakasını vermeye devam edeceğim.

• Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- zamanında fıtır sadakası miktarının çeşidi ve değeri farklı olsa bile bir sa’ yiyecek olduğu beyan edilmiştir.
• İnsanoğlunun yediği her türlü gıda maddesi fıtır sadakası olarak verilebilir. Bu dört sınıfın (hurma, arpa, kuru üzüm ve keş/kurutulmuş peynir) özellikle zikredilmesinin sebebi; Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- döneminde insanların temel gıda maddeleri olmalarından kaynaklanmaktadır.
• Fıtır sadakasını yiyecek olarak değil de nakit para olarak vermek caiz değildir.
• Nevevî -rahimehullah- Sahih-i Müslim şerhinde şöyle demiştir: Sahabelerin ihtilaf etmeleri durumunda, onlardan bazılarının görüşü diğerlerinden daha üsütün sayılmaz. Bu durumda başka bir delile döneriz. Biz, hadislerin zahiri ile kıyasın; buğdaydan da diğerlerinde olduğu gibi bir sâ‘ verilmesinin şart olduğu hususunda birleştiğini gördük. Bu sebeple buna itimat etmek/vbunu esas almak gerekir.
• İbn Hacer -rahimehullah- şöyle demiştir: Ebû Said hadisinde, onun hadislere ne kadar güçlü bir şekilde tabi olduğu, onlara ne kadar sıkı bağlı olduğu ve asıl bir nas varken içtihada başvurmayı terk ettiği görülmektedir. uygulamasında ve insanların ona muvafakat etmesinde ise içtihadın caiz olduğuna dair bir delil vardır ki bu övülmüş bir şeydir. Ancak nas bulunduğu hâlde yapılan içtihat geçersizdir.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, ramazan ayı sonrasında fıtır sadakası vermeyi farz kılmıştır. Bu zekâtın miktarı, ağırlığı dört müd olan bir sa' miktarıdır. Bir müd, ortalama bir adamın iki avuç dolusu miktarı bir ölçüdür. Kendisinin ve ailesinin bir günlük nafakasından fazla mala sahip olan her Müslüman —hür, köle, erkek, kadın, büyük, küçük fark etmeksizin— bu miktarda hurma veya arpayı fıtır sadakası olarak vermekle yükümlüdür. Bayram namazına çıkılmadan önce verilmesini emretmiştir.

• Ramazan ayındaki fıtır sadakası, her küçük veya büyük, hür veya köle adına ödenmelidir. Bu emrin muhatabı ailenin velisi ve kölenin efendisidir. Bir kişi bu sadakayı kendisi, çocukları ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler adına öder.
• Anne karnındaki bebek için fıtır sadakası vermek farz değil, müstehaptır.
• Fıtır sadakası olarak ne verilmesi gerektiği açıklanmıştır. Bu da insanların kullandığı temel gıda maddeleridir.
• Bayram namazından önce verilmesi farzdır. Bayram sabahı verilmesi daha güzeldir. Bayramdan bir veya iki gün önce verilmesi de caizdir.

Bazı fakir sahabiler, hallerini ve fakirliklerini, bolca sevap kazanmak için zengin kardeşleri gibi mal ile sadaka veremediklerini Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- şikâyet ettiler; çünkü onlar bizim gibi namaz kılıyor, bizim gibi oruç tutuyor, ayrıca fazladan sahip oldukları mallarından sadaka veriyorlar; biz ise sadaka veremiyoruz! Bunun üzerine Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- onların güç yetirebilecekleri sadaka çeşitlerini göstererek şöyle buyurmuştur: Allah sizin için kendinizden sadaka sayılacak şeyler kılmadı mı?! (Subhânallah) Allah'ı bütün noksanlıklardan tenzih ederim demeniz sizin için bir sadakadır. (Allahu Ekber) Allah en büyüktür demeniz bir sadakadır. (Elhamdulillah) Hamt Allah'a mahsustur demeniz bir sadakadır. (Lâ İlâhe İllallah) Allah'tan başka hak ilah yoktur demeniz bir sadakadır. (Emr-i bilmâ'rûf) İyiliği emretmeniz bir sadakadır. (Nehy-i anil münker) Kötülükten sakındırmanız bir sadakadır. Hatta sizden birinizin eşiyle cinsel ilişkide bulunması bile bir sadakadır. Hayret ettiler, şaşırdılar ve: "Ey Allah'ın Rasûlü! Bizden biri şehvetini giderdiğinde de ecir alır mı?! Nebî -aleyhisselam- şöyle buyurdu: Ne dersiniz? Bir kimse şehvetini haram işleyerek (zina ederek) giderirse, o kimse günaha girer mi? İşte aynı şekilde şehvetini helalde giderdiği zaman da o kimseye ecir verilir.

• Sahabeler hayır işlerinde yarışıyorlar, Allah Teâlâ katındaki büyük sevabı ve lütfu kazanmak için can atıyorlardı.
• İyiliğin pek çok çeşidi vardır ve bunlar bir Müslümanın iyi niyet ve güzel bir amaçla yaptığı her eylemi kapsar.
• İslam; kolay ve müsamahakâr bir dindir, bu yüzden her Müslüman Allah'a itaat etmek için kolayına gelen bir amel bulur.
• Nevevî şöyle demiştir: Bu (hadis), mübah olan şeylerin, samimi niyetlerle yapıldığında ibadet hâline geldiğine delildir. Örneğin, cinsel ilişki, eğer niyeti eşin hakkını yerine getirmek ve onunla Allah’ın emrettiği şekilde geçinmek, hayırlı bir evlat istemek, kendi nefsi veya eşini korumak ve her ikisini de harama bakmaktan men etmek, haramı düşünmekten veya arzulamaktan alıkoymak ya da başka hayırlı maksatlar için olursa ibadet sayılır.
• Dinleyici üzerinde daha net ve etkili bir izlenim bırakması amacıyla örnekleme ve benzetme yapılmıştır.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- bazı infak türlerinden bahsederek şöyle buyurmuştur: ‘Allah yolunda cihatta harcadığın bir dinar, bir köleyi kölelikten (esaretten) kurtarmak için harcadığın bir dinar, ihtiyaç sahibi bir yoksula sadaka olarak verdiğin bir dinar ve bir de ailene, çoluk çocuğuna harcadığın bir dinar vardır.’ Sonra bize; bunlar arasında Allah katındaki en büyük mükâfatın (sevabın), ailene, çocuklarına ve geçimini sağlamakla yükümlü olduğun kimselere harcadığın dinar olduğunu bildirmiştir.

• Allah yolunda infak etmenin birçok yolu vardır.
• Ekonomik zorluklar nedeniyle bütçenin kısıtlı olduğu durumlarda, infak ve harcamalarda önceliğin aile bireylerinin ihtiyaçlarına verilmesi gerektiği ifade edilmiştir.
• Nevevî -rahimehullah- Müslim'in şerhinde şöyle demiştir: Bu hadiste aile fertlerine harcama yapmaya teşvik ve bu harcamadaki sevabın büyüklüğünün beyanı vardır. Çünkü aile fertlerinden kiminin geçimini sağlamak akrabalık bağı sebebiyle vaciptir (farzdır); kimine yapılan harcama ise mendup (müstehap) olup hem sadaka hem de sıla-i rahim (akraba ziyareti/bağı) sayılır. Kiminin geçimi de evlilik akdi (nikah mülkiyeti) veya kölelik bağı sebebiyle vaciptir. Bunların hepsi faziletli ve yapılması teşvik edilmiş işlerdir; üstelik bu (aileye yapılan harcama), gönüllü olarak verilen nafile sadakadan daha faziletlidir.
• es-Sindî -rahimehullah- şöyle demiştir: (Ailesine harcadığı bir dinar) sözü; bununla Allah’ın rızasını niyet ettiği ve mesela ailenin hakkını yerine getirmeyi amaçladığı zaman demektir.
• Ebû Kılâbe -rahimehullah- şöyle demiştir: Küçük yaştaki aile fertlerine (çocuklarına) harcama yapan, (böylece) onları haramdan koruyan (veya dilenmekten kurtaran) ya da Allah'ın kendisi vasıtasıyla onlara fayda sağladığı ve onları kimseye muhtaç etmediği bir kişiden daha büyük müfâkata (sevaba) eren kim olabilir?!