Gece Namazı (Teheccüd) ile ilgili hadisler

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- Ramazanın son on günündeki Kadir Gecesi'nde namaz kılmasının faziletinden haber vermiştir. Kim bu gecede namaz kılmaya, dua etmeye, Kur'an okumaya ve Yüce Allah'ı zikretmeye gayret ederse, bu gecenin varlığına ve faziletine iman eder, riya ve gösteriş olmadan yapmış olduğu ameller ile Allah Teâlâ'nın vereceği sevabı arzularsa, geçmiş günahları bağışlanır.

• Kadir Gecesi'nin fazileti ifade edilmiş ve bu gecede namaz kılmak teşvik edilmiştir.
• Salih ameller ancak samimi niyetler ile kabul olur.
• Yüce Allah'ın lütfu ve merhameti ifade edilmiştir. Kim iman ederek ve mükâfatını da (Allah’tan) bekleyerek Kadir Gecesi namaz kılarsa, o kimsenin geçmiş günahları bağışlanır.

Hadisin manası: Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- Âişe –radıyallahu anhâ- önünde uzanıp yatmış olduğu halde gece namazını kılardı. Buhari ve Müslim’in rivayetinde: "Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- gece namaz kılıyordu. Bende onun önünde kıble ile arasına cenazenin konulduğu gibi (dümdüz) uzanmış yatıyordum.’’ Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- teheccüt namazını bitirince vitir namazına başlamadan önce vitir kılması için onu kaldırdı. Müslim’in rivayetinde: ‘’Vitir kaldığında’’ şöyle derdi: «Ey Aişe! Kalk ve vitri kıl!» Ebu Davud’un rivayetinde ise: ‘’Vitir kılmak istediğinde onu kaldırdı ve o da vitri kıldı.’’ ifadeleri yer almaktadır. Manası: Nebi–sallallahu aleyhi ve sellem- gecenin başında Aişe –radıyallahu anhâ-’yı uyandırmadan bırakıyordu. Gece namazını bitirince ve sadece vitir namazı kaldığında vitrini yakalaması için onu uyandırırdı. Uyandıktan sonra üzerine tembellik ve uyku çöküp ona galip gelmesin diye, hemen kalkıp vitri kılardı. Eğer biraz bekleseydi vitir namazı kaçardı.

Âişe -radıyallahu anha- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- için abdest alacağı suyu ve misvağını geceden hazırladığını haber vermiştir. Gecenin bir vakti Allah Teâlâ onu uykusundan uyandırırdı. Genellikle uykudan dolayı ağızda oluşan kokuyu gidermek için uyandığında misvakla dişlerini fırçalamaya başlardı. Sonra kendisine hazırlanan su ile namaz için abdest alır, sonra da gece namazı kılardı.

Müminlerin annesi Âişe –radıyallahu anhâ- Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-’in gece vitir namazını kıldığı vakti haber veriyor. O herhangi bir saate bağlı kalmadan namaz kılıyordu. Gecenin her saatinde vitir namazını kılıyordu. Bazı zamanlar gecenin başında yatsıyı kıldığı zaman Allah’ın dilediği vakte kadar kılıyor. Bazen de gecenin ortasında ilk üçte biri geçtikten sonra, bazen de gecenin son vakti olması için gecenin üçte ikilik bölümü geçtikten sonra kılıyordu.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Medine'ye geldiğinde insanlar onu görünce hemen ona yöneldiler. Ona yönelenler arasında (o vakit) bir Yahudi olan Abdullah b. Selâm -radıyallahu anh- da vardı. Onu görünce ondaki nur, güzellik ve samimi vakarlı duruşu sebebiyle yüzünün yalancı bir insan yüzü olmadığını anladı. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'den duyduğu ilk şey, insanları Cennet'e götürecek amelleri yapmaya teşvik etmesiydi, o amellerden bazıları şunlardır: Birincisi: Selamı yaymak, onu aşikâr yapmak ve tanıdığına, tanımadığına bol bol selam vermek. İkincisi: Sadaka verme, hediye etme ve misafir ağırlama yoluyla yemek yedirmek. Üçüncüsü: Anne veya baba tarafından hısımlık veya akrabalık bağı bulunan kişilerle akrabalık ilişkisini sürdürmek. Dördüncüsü: Gece insanlar uyurken kılınan nafile namazdır.

• Müslümanlar arasında selamı yaymak müstehaptır. Müslüman olmayana gelince, onlarla karşılaşıldığında söze selamla başlamamalı, eğer "es-selâmu aleykum" derse; "ve aleykum (sana da)" diyerek, o kimseye cevap verilir.

Muharrem ayı orucu hicri senenin ilk ayının orucu olup, ramazan orucundan sonra en faziletli olan oruçtur. Çünkü bu ay, senenin o ilk zamanları olup, senenin başlangıcı oruç ile başlamaktadır ki, o oruç; en faziletli amellerin ışığıdır. Bir müslümanın yapması gereken bu orucu tutmak için gayretli olması ve herhangi bir mazereti olmadıkça bu orucu terk etmemesidir. «Allah'ın ayı» sözü: Bu ayın diğer aylara göre yüceliğine ve faziletine delâlet etmektedir. Gece namazı farz namazdan sonra nafile namazların en faziletlisidir. Çünkü bu, namazda huşunun kalbin ve Rab ile yalnız kalmanın bir araya gelmesi sebebiyledir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz gece kalkışı, (kalp ve uzuvlar arasında) tam bir uyuma ve sağlam bir kıraata daha elverişlidir." (Müzzemmil Suresi: 6) Çünkü gece sakinlik ve rahat vaktidir. Bu vakit ibadet için kullanılırsa nefis için daha zor ve meşakkatlidir. Vücut için daha yorucu ve zahmetlidir. Teklifin (sorumluluk ve görevin) manasına dahil edilmiştir ve Allah katında daha faziletlidir.

Bilinen şudur ki Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- Ramazanda ve diğer zamanlarda gece namazı kılıyordu.Bu böyle olduğundan Ebû Seleme Ramazan ayındaki gece namazından sordu.Rekâtları bakımından Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in Ramazan gecelerindeki namazı Ramazan haricindeki namazı gibimiydi yoksa farklımıydı.Âişe -radıyallahu anhâ- cevaben Ramazandaki namazıyla diğer zamanlardaki namazının farklı olmadığını,bütün yıl boyunca on bir rekât olup daha fazla kılmadığını söyledi.Sonra da ona şu sözüyle namazın kılınışını açıkladı:''Dört rekat kılardı.''Buradan murad edilen iki rekat kılar,sonra selam verir.Sonra da iki rekat kılar sonra selam verir.Çünkü Âişe -radıyallahu anhâ- bu hadiste ve Müslim'deki diğer hadiste genel ifadeyi açıklamış ve ayrıntılı bir şekilde anlatmıştır.Şöyle demiştir:(Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Yatsı namazını bitirdikten sonra sabah namazına kadar on iki rekat namaz kılar,her iki rekatta selam verir,tek rekat ile Vitir kılardı.) Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şu sözüyle beraber ''Gece namazı ikişer rekat ikişer rekattır.''''Onların güzelliğini ve uzunluğunu hiç sorma!Onların güzelliğinden sorma çünkü okumada,kıyamda,rukûda ve secdedeki güzellikte ve tam olmada en son derecede idiler. Keza son dört rekat ta ikişer ikişer olup onların okumada,kıyamda,rukûda ve secdedeki güzelliğinden ve tam olmalarından sorma.''Sonra da üç rekat kılıyor.''Bunun zahiri anlamı:Üç rekatı ayırmadan kılıyordu demektir.Sonra da son rekatta selam veriyor.Ancak Âişe -radıyallahu anhâ-'nın başka bir rivayetinde iki rekattan sonra selam verdiğini ve tek rekat ile Vitir yaptığını açıkladı.Metni:''Her iki rekat arasında delam veriyor,tek rekat ile Vitir yapıyor.''Bu da üçü arasında selam ile ayırma yaptığına delalet ediyor.Âişe -radıyallahu anhâ- dedi ki: Yâ Rasûlallah! Vitri kılmadan mı uyuyorsun? diye sordum.Nasıl olurda Vitir kılmadan önce uyursun.Bunun üzerine şöyle buyurdu: Âişe! Benim gözlerim uyur ama kalbim uyumaz.Manası:Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in kalbi gözleri gibi hissi alemden ayrılmaz.Bilakis her şeyi idrak edip hisseder.Bunun örneği:Vaktin gözetlenmesi ve zapt edilmesi,bunun içinde peygamberlerin rüyaları vahiydir.

Vitir namazı gece namazındandır. Tıpkı gündüz namazlarının akşam namazı ile son bulduğu gibi vitir namazı da gece namazının kendisi ile son bulduğu namazdır. Hadis-i şerif, vitir namazının vaktinin insan sabahlamadan önce yani ikinci fecrin (yani fecri sadık'ın) doğumundan önce olacağını açıklamaktadır.

Hadis, vitir namazını gecenin başında kılmanın caiz olduğunu açıklamaktadır. Gecenin sonunda namaz için kalkamamaktan korkan kimse için vitir namazını gecenin başında kılmak daha uygundur. Aynı şekilde Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- vitrin, gecenin sonunda kılınmasının, gecenin başında kılınmasından faziletli olduğunu haber vermiştir. Bu, gecenin sonunda meleklerin de (hazır bulunması) şahit olması sebebiyledir.

Hadisin Manası: Vitir namazının gecenin sonuna ertelenmesinin müstehap olmasıdır. Ancak vitrini gecenin sonuna bırakan kimsenin yapması gereken ihtiyatlı olup fecrin doğmasından önce kılmada acele etmesidir. Çünkü gece namazının en son zamanı fecrin doğduğu vakittir. Eğer vitir namazını kılmadan önce üzerine fecir doğarsa fazileti kaçırmış olur.

Hadisin Manası: Eğer kul gece namazında ne dediğini bilmeyecek kadar uykusu bastırdığı için Kur’an okumakta zorlanıyorsa, uykusunu alana kadar yatıp uyusun ki Allah’ın kelamını, manasını değiştirecek ya da kelimelerini tahrif ederek caiz olmayan bir şeyi yapmış olmasın. Hatta o kimse kendine beddua bile edebilmesi söz konusudur. Buharî'den gelen Enes –radıyallahu anh-’ın rivayetinde: «Namaz kıldığı esnada biriniz uyuklarsa ne okuduğunu bilene kadar uyusun.» buyrulmuştur.

Nebî –sallallahu aleyhi ve sellem- geceleri ayakları şişip, yarılıncaya teheccüt namazı kılardı. Âişe -radıyallahu anha- günahlardan korktuğu, af ve mağfiret talep ettiği için böyle namaz kıldığını zannederek: Ey Allah'ın Rasûlü, gelmiş geçmiş bütün günahlarını Allah Teâlâ bağışladığı halde, niçin bu kadar namaz kılıyorsun? diye sordu. Bunun üzerine Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-: «Allah'a şükreden bir kul olmayayım mı?» diye buyurdu. Böylece kıldığı bu namazın, günahlarının af ve mağfiret edilişine bir şükür ifadesi olduğunu beyan etti.

Hizbin manası bir şeyin cüzü demektir.Kuran cüzleri/hizipleri ondandır.Eğer bir insanın gece kıldığı gece kıldığı namaz varsa ancak o namazı kılmadan uyudu ise yahutta bir kısmını kılamaz ise o namazı sabah ve öğle namazı arasında kılarak kaza eder.Sanki o namzı gece vaktinde kılmış gibidir.Şayet gece Vitir namazı kıldıysa kalan namazı gündüz kıldığı vakit Vitir kılmaz.Ancak o Vitri çift olarak kılardı.Yani bir rekat daha fazla kılar.Eğer adeti gereği üç rekat kılıyorsa dört olarak kılar.eğer adeti gereği beş rekat kılıyorsa altı rekat olarak kaza eder.Eğer adeti gereği yedi rekat olarak kılıyorsa sekiz rekat kılar ve bu şekildedir.Bunun delili de Âişe -radıyallahu anhâ-'nın rivayet ettiği Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- gece uykusu galip gelir ya da ağrı sebebiyle kılamadığı namazı gündüz on iki rekat olarak kılardı.Dikkat edilmesi gereken yasaklanan vakitte kılmaması için bu namazın kazası Güneşin doğup bir mızrak boyu yükselmesinden sonra kılınır.

Hadis, kişinin ibadet ile kendisini aşırı yormanın hoş olmadığını gösterir. Namaz kılan kişi üzerine uykunun ağır bastığını hissettiğinde, namazını kesmesi, ya da tamamlayıp sonra da yatması gerekir ki, kendisini dinlendirmiş olsun. İbadeti esnasında kendi aleyhine dua etmesi hâsıl olmasın.

Hadis, ibadette orta yollu olmaya teşvik, aşırıya kaçmayı yasaklamak, dinç olarak ve isteyerek yapma konusunda emir (tavsiye) şeklinde söylenmiştir.

Bir kadın Âişe –radıyallahu anha-’yı ziyaret etti. Ona çok ibadet yaptığından ve namaz kıldığından söz etti. Âişe –radıyallahu anha- da bunu Rasûlullah –sallallahu aleyhi ve sellem-’e anlattı. (Peygamber aleyhisselam) o kadına ibadette aşırıya gitmeyi ve nefse gücünün yetmeyeceğini yüklemeyi yasak etti. Ona siz bıkıp amelleri bırakmadıkça Allah’ın size mükâfatını kesmeyecektir şeklinde buyurarak haber verdi. Allah’ın sevabının ve fazlının size sürekli olması için gücünüzün yettiği ve devamlı amelleri yapmanız gerekir, buyurdu.

Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- geceleyin teheccüd için kalktığında namaz için tekbir aldıktan sonra şöyle dua ederdi: «Allah'ım, hamd sanadır.» Yani bütün hamd ve övgüler yüce Allah’ın hakkıdır. O, sıfatları, isimleri, kullarına bahşettiği nimetleri, fiilleri, emirleri ve hükümlerinden dolayı kendisine hamd olunan ilahtır. Başta ve sonda gizli ve açık hamd ancak O’nadır. «Gökler, yerler ve içindekileri ayakta tutan sensin.» Onları yoktan var edip, ayağa kaldıran, yararlarına olanları onlara veren, yaratıp, rızık bahşeden, malik olan ve işleri yöneten, hayat verip, öldüren sensin. «Hamd Sanadır. Sen göklerin, yerin ve içindekilerin Rabbisin. Sen gökleri, yerlerin ve içindekilerinin malikisin. Dilediğin gibi tasarruf edensin. Yoktan var edensin. Bütün mülk ve otorite senindir. Senin hiçbir ortağın yoktur. Sen ne yücesin ve yüksektesin.» Devamla şöyle dua etmiştir: «Hamd sanadır. Sen göklerin, yerin ve içindekilerin nurusun.» Yüce Allah’ın sıfatlarından bir tanesi de Nur’dur. Kendisini canlılardan bu nur ile perdelemiştir. Yerlerin ve göklerin nurunu veren O’dur. Gök ve yer halkına hidayet eden de O’dur. Yüce Allah’ın bu sıfatını yani nur sıfatını inkâr etmek yahut tevil edip başka manalar yüklemek asla uygun değildir. «Sen Hak'sın» Hak yüce Allah’ın bir ismi ve sıfatıdır. Zatında ve sıfatlarında Hak olan O’dur. Vacibu’l-Vucub ve sıfatları kamil olandır. Varlığı zatının bir gereğidir. Her şeyin varlığı ancak O’nun var olması ile olmuştur. «Sözün de haktır.» Söylediğin sözler hak ve sıdktır. Ne önünden ve ne de ardından hiçbir batıl ona yaklaşamaz. Ne verdiği haberlere, ne hükümlerine, ne dinine, ne vadine ve ne de tehdidine batıl yaklaşabilir. «Vaadin de haktır.» Yani Sen verdiğin sözden asla dönmezsin. Vaat ettiğin her şey vaat ettiğin gibi yerine gelir ve asla geri dönmek ve değişmesi söz konusu değildir. «Seninle karşılaşmak da haktır.» Bütün kulların sana kavuşacak, huzura çıkacaktır. Sen onların amellerine karşılık vereceksin. Yüce Allah’a kavuşmak O’nun görmeyi de içerir. «Cennet de haktır cehennem de haktır.» Yani şu an vardır ve hazırdır. Zira sen o ikisinin içine girecek canlılar için şu an hazır olduğunu haber verdin. Baki yurt ve kulların varacağı yer orasıdır. «Kıyamet de haktır.» Hiç şüphe yok ki, kıyamet günü gerçekten yaşanacaktır. Kaçınılmazdır. O, dünyanın bitişi, ahiret yurdunun başlangıcıdır. «Allah'ım! Sana teslim oldum.» Hükmüne boyun eğdim, teslim olup, rıza gösterdim. «Sana iman ettim.» Seni tasdik edip, indirdiklerine iman ettim ve gereği gibi amel işledim. «Ve Sana tevekkül ettim.» Sana itimat ettim. İşlerimde seni vekil kıldım. «Senin için husumette bulundum.» İnatçı kimselere karşı bana verdiğin burhan ve delilleri sunarak, galip geldim. «Senin hükmünü hakem yaptım.» Hakkı kabul reddedip, inkar edenlere karşı hep senin hükmüne döndüm. Hep seni hakem kabul ettim. Kendisiyle senin belirlediğin sınırların aşıldığı insanların hükmüne başvurdukları dinen batıl sayılan beşeri kanun, kâhinler/sihirbazlar/büyücüler gibi her tağutu da inkâr ettim. «Geçmişte, gelecekte, gizli açık ve benden daha iyi bildiğin işlemiş olduğum (tüm günahlarımı) bağışla.» Yani işlediğim ve işleyeceğim bütün günahlarımı affeyle. İnsanların görüp, bildiği ve onlara gizli kalan her günahımı bağışla. «Senden başka hak ilah yoktur.» Senden başkasına asla yönelmem. Senden gayrı ibadet olunan her ilah batıldır. Onlara yapılan dua ve ibadetlerin tümü batıldır, sapıklıktır ve bir vebaldir. İşte bütün elçilerin getirdiği ve yüce Allah’ın kullarına gerçekleştirmelerini farz kıldığı tevhîd budur.

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- minberde hutbe verirken bir adam ona şöyle sordu: “Ey Allah’ın Rasûlü! Bana gece namazını nasıl kılacağımı öğret.” Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: İkişer rekât kılar ve her iki rekâtta bir selâm verirsin. Eğer fecrin doğmasından endişe edersen bir rekât kıl; bu, daha önce kılmış olduğun namazları teklemiş olur. Ayrıca Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-, gece namazının sonunu vitir kılmayı tavsiye ederdi.

• Gece namazının temel prensibi, vitir namazı hariç her iki rekâttan sonra selam vermektir.
• Gece namazı, genel ifade biçimi nedeniyle belirli bir rekât sayısıyla sınırlı değildir.
• İmam Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: Gece ve gündüz namazı ikişer ikişer kılınır. Bu hadis, en faziletli olan uygulamayı açıklamak üzere anlaşılmalıdır. Buna göre kişi her iki rekâtta bir selâm verir. Gece ve gündüz kılınan nâfile namazların her ikisinde de her iki rekâtta bir selâm vermek müstehaptır.
• Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: Bu hadiste, vitir namazının gece namazının sonuna bırakılmasının sünnet olduğuna ve vitir vaktinin fecrin doğmasıyla sona erdiğine delil vardır. Bu, bizim mezhebimizdeki meşhur görüştür ve âlimlerin çoğunluğu da bu görüştedir.

Hadisin manası: «Vitir haktır» Hak, sabit olma, yani sünnette sabit olmak demektir ve bunda bir tür pekiştirme vardır. Vacip manasına da gelir. Burada söylenmek istenen birinci manadır. Vitrin vacip olmadığının açık delillerinin varid olması sebebi ile burada vitrin meşruluğu pekiştirilmiştir. Buhari ve Müslim'in Talha b. Ubeydillah-radıyallahu anh-'ın rivayet ettiği hadiste dedi ki: Necd ahalisinden bir adam Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e geldi (ve namaz hakkında sordu bu) hadiste Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-şöyle buyurmuştur: «Bir gün ve gecede beş vakit (farz) namaz» Adam dedi ki: ''Benim üzerime farz olan bundan başka bir namaz var mı?'' Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-: dedi ki: «Hayır ancak sen nafile olarak kılarsan» Şayet vitir namazı vacip/farz olsaydı beş vakit namaz ile beraber zikrederdi. Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şu sözü: «Allah, kullarına beş vakit namazı farz kılmıştır. Kim, farz namazları hafife almadan hakkını vererek tam olarak kılarsa, Allah ona kıyamet gününde Cennet'e koyacağına dair kesin söz vermiş olur.» Vitrin vacip/farz olmadığının delillerinden: Buhari ve Müslim'in İbn Abbâs -radıyallahu anhuma-'dan rivayet ettiği bir hadiste Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-, Muâz -radıyallahu anh-'ı Yemen'e gönderiyor. Bu hadiste: «Allah'ın kendilerine her gün ve gecede beş vakit namaz kılmayı farz kıldığını onlara haber ver.» Bu hadis, vitrin vacip olmadığına dair gösterilen en güzel delillerdendir. Çünkü Muâz -radıyallahu anh-'ın gönderilmesi Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in vefatından az bir vakit önceydi. Yine bu delillerden Ali -radıyallahu anh-'tan rivayet edilen: "Vitir kesin olanlardan değildir." sözü de böyledir. unun üzerine ''Haktır'' sözüyle söylemeyi murad ettiği, pekiştirmede ve faziletinin fazlalığını haber verip, vitrin müekked sünnet olduğu ve bunun hak olduğu ortaya çıkmıştır. «Dileyen yedi rekât vitir kılsın, dileyen beş rekât kılsın.» Yani, ikişer rekât ikişer rekât kılar. Sonra da bir rekât kılarak vitri kılar. Yani tek rekât olarak kılar. Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem-‘in sözü gereği asıl olan budur. «Gece namazı ikişer ikişerdir.» Muttefakun Aleyh. Hepsini ardı ardına (arada hiç oturmaksızın) sadece son rekâtta oturarak kılabilir. Bu caizdir. Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem-‘in fiilinden olup İmam Ahmed’in Müsnedi'nde Ümmü Seleme –radıyallahu anha- hadisinde geldiği gibi şöyle demiştir: «Yedi ve beş rekât ile vitir kılıyor, aralarını ne bir selam ne de bir söz ile ayırmıyordu.» Ebû Davud'un Âişe –radıyallahu anha-’nın rivayet ettiği hadiste: ’’Beş rekât kılıyor, en sonu haricinde aralarında oturmuyordu. «Kim de isterse üç rekât kılar.» Yani, iki rekât kılar sonra da selam verir. Sonra bir rekât kılar. Bu da Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem-‘in şu sözüne göredir: «Gece namazı ikişer ikişerdir.» Muttefakun Aleyh. Ard arda kıldı ifadesiyle anlatılmak istenilen, üç rekâtı ardı ardına kılar, son rekât (yani selam oturuşu) haricinde oturmaz. Bu da Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’den sabit olmuş, Ubey b. Ka’b –radıyallahu anh-‘ın rivayet ettiği şu hadiste belirtildiği gibidir: ’’Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- vitir namazında A’la Suresi'ni okur, ikinci rekâtta Kâfirun Suresi'ni ve üçüncü rekâtta, İhlâs Suresi'ni okurdu. Sadece sonunda (son rekatında) selam verirdi. (Nesâî rivayet etmiştir.) Âişe –radıyallahu anha-’dan rivayet edildiğine göre Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- vitir namazının iki rekatında selam vermezdi.’’ (Nesâî rivayet etmiştir.) Şeyh İbn Üseymîn –rahimehullah- şöyle demiştir: ’’Vitir üç, beş, yedi ve dokuz rekat olarak caizdir. Eğer üç rekat olarak kılarsa onun için iki şekilde kılmak caizdir. Birinci şekil: Ard arda üç rekât kılıp (tek son oturuş yapar ve selam verir). İkinci şekil: İki rekâttan sonra selam verir. Sonra bir rekat kılarak tek teşehhüd yaparak selam vererek kılar. En faziletli olanı her iki rekatta bir selam vermesidir. Sonra da tek rekat kılar, o da onun için daha önce kıldıklarını tek yapar. Çünkü bunda fazla amel olup, o da Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem-‘in daha çok yaptığı fiilidir. «Kim de isterse tek rekat kılabilir.» Yani tek rekât olarak ve öncesinde namaz kılmadan demektir. Mişkât şerhi Tîbî’nin (4/1224), Neylu’l-Evtâr (3/39), Mirâtu’l-Mefâtîh (4/274), Sübülu’s-Selâm (2/342),Tevdîhu’l-Ahkâm (2/398), Teshîlu’l-İlmâm (2/370), Şerhu’l-Mumti’ (4/14)

Hadisin Manası: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bize ramazan ayında sekiz rekât namaz kıldırdı ve bir de vitir kıldırdı. Yani Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- mescitte sahabelerine sekiz rekât teravih namazını ve bir de vitir namazını kıldırdı. Bu, ramazan ayında idi. Ertesi gün olunca, yani bir sonraki gece olunca; ''Mescitte toplandık''.Sahabe -radıyallahu anhum- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in bir önceki gece çıkıp onlara namaz kıldırdığı gibi namaz kıldıracağını zannedip geldiler. Bunun için şöyle dediler: ''Yanımıza çıkmasını ümit ettik.'' Onlara gece namazı kıldırması için. ''Sabah oluncaya kadar mescitte kaldık.'' Onlar üzerlerine sabah olana kadar Peygamber -aleyhisselam-'ı mescitte beklediler. ''Sonra Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’in yanına girdik.'' Onlara namaz kıldırmamasının sebebini sormak için Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'e geldiler. ''Ey Allah’ın Rasûlü! Dün mescitte toplanmış ve bize namaz kıldırmanı ümit etmiştik." dediler. Önceki gece olduğu gibi çıkıp bize namaz kıldırmanı temenni edip düşündük. Rasûlullah- sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: «Bu namazın üzerinize farz olarak yazılmasından endişe ettim!» Bir rivayette: «Üzerinize farz kılınmasından korktum.» Başka bir lafızda: «Gece namazının üzerinize farz kılınmasından korktum.» Bu; Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in onların yanına çıkmaktan sakınmasının sebebidir. Bu; Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ümmetine olan rahmeti ve şefkatindendir. Allah onu şu sözüyle vasfetmiştir: "Andolsun ki, size kendinizden gayet izzetli bir peygamber geldi; zorlanmanız ona ağır geliyor, üstünüze çokça titriyor; mü'minlere karşı çok şefkatli, çok merhametlidir." (Tevbe Suresi:128) Bu hadisin aslı Âişe -radıyallahu anha-'nın hadisi olup Sahihayn'da (Buhari ve Müslim'de) dır. "Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- (ramazanda) gece yarısı dışarı çıkıp mescitte terâvih namazını kıldı, insanlar da onunla birlikte namaz kıldılar. Onunla birlikte namaz kılanlar sabahleyin aralarında bunu konuşunca ikinci gece daha kalabalık bir cemaat toplandı. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ikinci gece de dışarı çıkıp mescitte Terâvih namazını kıldı, insanlar da onunla birlikte namaz kıldılar. İnsanlar yine aralarında bunu konuşunca üçüncü gece mescit tam doldu. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- üçüncü gece de dışarı çıkıp mescitte terâvih namazını kıldı, insanlar da onunla birlikte namaz kıldılar. Dördüncü gece de mescide sığmayacak kadar insan toplandığını görünce Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- onların yanına çıkmadı. Sabah olunca gidip sabah namazını kıldırdı. Namazdan sonra insanlara dönüp kelime-i şehâdet getirdikten sonra şöyle buyurdu: «(Dün gece) yaptığınız şeyi (namaz için beni beklediğinizi) gördüm. Gece namazının üzerinize farz kılınıp da sonra yapamayacağınızdan endişe ettiğimden başka bir şey beni bundan (yani teravih namazını cemaatle kılmaktan) alıkoymadı.»

Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- filanca kişinin bıraktığı gibi Abdullah b. Amr -radıyallahu anh-'ın da gece namazını bırakmaması konusunda uyardı.Adamın ismi onu gizlemek için zikredilmemiştir.Müslüman için yapması gereken şey ibadette aşırılığa gitmemesi ve nefsine gücü yetmediği ibadetleri yüklememesidir.Kim böyle yaparsa amellerin ve ibadetlerin çokluğu sebebiyle din ona galib gelir.İşinin sonu aciz kalma ve bırakma olur.Çünkü Allah Teâlâ kolaylık olması ve rahmetinden dolayı kullarına bazı vakitler ibadet etmeleri vazifesini vermiş bazı vakitler vermemiştir.Çünkü insan orta halli olursa ona devam eder.Ve bütün hakları yerine getirme noktasında imkan bulur.Allah Teâlâ'nın hakkı,nefsin hakkı,ailesinin ve arkadaşlarının hakkı gibi hakları yumuşaklık ve kolaylıkla eda eder.Şüphesiz ki Nebî -sallalalhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur:''Muhakkak ki Allah katındaki amellerin en hayırlısı az bile olsa sürekli olanıdır.''Bir insan için gece gücü yettiği kadar bir virdi olması gerekir.

Hadisi şerifte Kur'an ehline ki onlar Allah'ın ehli olup,özel kişilerdir.Onlara Vitir namazını kılmayı emretti.Çünkü Allah Subhânehû zatında,sıfatlarında ve fiillerinde tektir,birdir teki sever.Kur'an ehli ile murad edilen:Genel olarak Mümin olanlardır.Okuyan da okumayan da,Kur'an'ı koruyup okuduğu için okumuş olan hıtaba daha layıktır.Hattâbî demiştir ki:Onlardan murad edilen:Kurralar ve hafızlardır.Özel olarak zikredilmelerinin sebebi değerlerinin fazlalığı ve onlara önem verildiğinden dolayıdır.Kur'an ehlinin Vitre önem vermesi gerekir.Bu hepsinden istenilen bir şey olmasına rağmen ancak Kur'an ehli için diğerlerinden ayrı bir özellik vardır.Çünkü onlar örnek kimselerdir.Zira onların diğerlerinin yanında olmayan taatler Allah'a yaklaştıracak ameller yapmada yarışa davet edecekleri ilimleri vardır.İş onlar hakkında daha kesindir.Minhatu'l-Allâm.

Kıymetli sahabe Talk b. Ali -radıyallahu anh- hadis-i şerifte yapmış olduğu şeyi açıklamıştır. Ailesiyle birlikte gecenin ilk vaktinde vitri kılmış sonra da kavmine namaz kıldırmış ve vitri kılmamıştır. Bilakis vitri kıldırması için başkasını öne geçirmiştir. Bunu yapmasının sebebi Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- bir gecede iki kez vitir kılmayı yasakladığını duymasından dolayıdır.

Kim sabah olana kadar uyuduğu için ya da unuttuğu için vitri kılamazsa, fecrin doğuşundan sonra kaza olarak değil eda olarak kılar. Bu hadis-i şerif uyuya kalan ve unutan kimse için ikinci fecrin doğuşundan sonra vitrin kılınmasının caiz olduğunu beyan etmektedir. Çünkü o kişi, şer'î olarak özrü kabul edilen kimsedir.

İbn Abbâs -radıyallahu anhuma- bu hadiste Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in hanımı olan teyzesi Meymûne -radıyallahu anha-'nın yanında uyudu.''İhtiyacını giderdi'' yani, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- küçük ve büyük tuvaletini giderdi. ''Yüzünü ve ellerini yıkadı sonra da uyudu''; Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ihtiyacını giderdikten sonra yüzünü dinçlik ve ellerini de temizlemek için yıkadı. ''Sonra kalktı kırbanın yanına gelerek bağını çözdü.'' Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- uyandıktan sonra kırbaya yöneldi, içindeki su ve benzeri şeyleri korumak için su kabının ağzının bağlandığı ipi çözdü. ''Sonra abdest aldı'' Namaz için abdest aldı. Ancak abdest alırken suyu ne çok, ne de az kullandı. Ama abdest azalarını da iyice yıkadı. O yüzden ''Çok yıkamadı'' Üç defadan daha az ile yetindi. Bu caizdir sünnet olan üç defa yıkamaktır. ''Tam yıkadı'' Yıkaması gereken yerleri yıkadı. Bu da farz olan yerlerdir. ''Namaz kıldı'' Gece namazı kıldı. ''Gerindim abdest aldım." İbn Abbâs -radıyallahu anhuma- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in yaptıklarını gözlemlediğini hissetmemesi için gerinerek O'na yaptığını tersine bir şeyi göstermek istiyordu. Bunun için ''Benim onun yaptıklarının farkında olduğumu görmesinden hoşlanmadığımdan dolayı'' O'nun yaptıklarını gözetliyor ve kontrol ediyordu. İbn Abbâs -radıyallahu anhuma-'nın gerinmesinin sebebi bu idi. Bu gözetleme işini belli etmemek için geriniyordu. Bunu yapmasının sebebi de genel olarak insan evinde yanlız kaldığı zaman onu hiç kimsenin görmesini istemediği bazı şeyler yapabilir. Ya da İbn Abbâs -radıyallahu anhuma- gözetlemesi sebebiyle Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in adeti gereği yaptığı bazı amellerini terk etmesinden korktu. Çünkü Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- ümmeti üzerine farz olmasından korktuğu için bazı amellerini terk ederdi. İbn Abbâs -radıyallahu anhuma- gizlenerek Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'den gece uyanıp sabah namazına davet edenin çağırmasına kadar olan ibadetleri ile ilgili ince ayrıntıları öğrenmek istedi. Bu da sahabenin -radıyallahu anhuma-'nın ilmi asıl kaynağından öğrenmek için olan hırsındandır. ‘’Abdest aldım dedi’’ başka bir rivayette: ’’O'nun abdest aldığı gibi abdest aldım dedi.’’ Buhari’nin rivayetinde; ‘’Kalktım ve onun yaptığı gibi yaptım.’’ ’’O kalkıp namaza durdu ben de onun sol yanında namaza durdum.’’ İbn Abbâs -radıyallahu anhuma- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’i namaza başladığını gördüğü zaman abdest alıp, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’e katıldı. Ancak o Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-’in solunda durdu. ‘’Beni, kulağımdan tuttu’’ Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- onun kulağından tutup soldan sağa doğru döndürdü. Başka bir rivayette: ’’Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- sağ elini başımın üzerine koydu ve sağ kulağımı tutarak eliyle kıvırıyordu.’’ Kulağı tutabilmek için önce elini koydu, eli kafasına kondu ya da elinin bereketi inmesi, bu ve başka meclislerde Peygamber -aleyhisselam-’ın bütün yaptıklarını kavraması için koymuş olabilir. İbn Abbas dedi ki: ’’Kulağı kıvırdı.’’ Ya ona sünnete muhalefet konusunda tembihte bulunmak ya da o fiilleri ezberlemek için dikkatinin artması için kulağını kıvırdı. Yahut da ondaki uyuklama halini gidermek, onu soldan sağa almak ya da onu rahatlatmak için yaptı. Buhari’deki rivayette İbn Abbas -radıyallahu anhuma-’nın açık bir şekilde söylediği gibi bu olayın gecenin karanlığında olması yahut da onu uyandırmak ya da ona olan sevgisini göstermek için elini İbn Abbas -radıyallahu anhuma-’nın başına koymuştur. Çünkü yaşı küçük olmasından dolayı onun durumu bunu gerektiriyordu. ''Beni sağına döndürdü.'' Onu sol yanından sağ yanına döndürdü. Bu da imamın arkasında tek olanın duracağı yerdir. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in kıldığı namaz tam oldu. Bunu da ''on üç rekat'' sözüyle açıkladı. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- vitir namazının tek olan rekatıyla her iki rekatta bir selam vererek on üç rekat kıldı. Buhari’nin rivayetinde olduğu gibi: ’’Her iki rekâtta selam veriyordu’’ Buhari ve Müslim’in rivayetinde: ’’Sonra iki rekât kıldı, sonra iki rekât kıldı, sonra iki rekât kildı, sonra iki rekât kıldı, sonra iki rekât kıldı, sonra iki rekât kıldı, sonra da tek rekât kıldı’’ İki rekâttan ayrı olarak tek rekât kıldı. Çünkü altı defa her iki rekâtın arasını ayırarak tek olan Vitir hariç ikişer rekât kılarsa toplam on iki rekât kılmış olur. Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-’in namazının toplamı on üç rekât olur. Vitir de tek rekât olarak kalır. Sonra uzanıp yattı, uyudu, hafifçe horladı. Uyuduğu zaman sesli bir şekilde nefes alıyordu, ondan horlama sesi işitiliyordu. O uyuduğu zaman hafifçe horlardı. Daha sonra Bilal -radıyallahu anh- gelip O'na namaz vaktinin girdiğini haber verdi. O'na sabah namazının girdiğini haber verdi. ''Öncelikle sabah namazının sünnetini kıldı.'' Sonra da mescide giderek sabah namazının farzını cemaatle kıldı. ''Abdest almadı'' Bilakis daha önceki abdest ile yetindi. Bu Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in özelliklerinden biri olup uykusu abdestini bozmazdı. Çünkü gözleri uyur ama kalbi uyumazdı. Diğer insanların aksine eğer abdesti bozulsa bunu hissederdi. Bunun için Âişe -radıyallahu anha- vitri kılmadan önce uyuyor musun? dediğinde şöyle buyurdu: «Ey Âişe! Benim gözlerim uyur ama kalbim uyumaz.» Duasında: ''Şöyle derdi'' O gece yaptığı dualardan bir dua da şudur: «Allâhummec‘al fî kalbî nûran ve fî basarî nuran ve fî sem‘î nûran ve an yemînî nûran ve an yesârî nûran ve fevkî nûran ve tahtî nûran ve emâmî nûran ve halfî nûran vec‘allî nûrân» (Ey Allah’ım! Kalbimde bir nur, gözümde bir nur kıl. Kulağımda bir nur, sağımda bir nur, solumda bir nur kıl. Üstümde bir nur, altımda bir nur kıl. Önümde bir nur, arkamda bir nur kıl. Benim için (büyük) bir nur kıl. Allah'tan bütün vücut azaları ve yanları için nur istedi. Bunun ile murad edilen, hakkın beyanının, ışığının, ve hidayetin talep edilmesi ve aynı zamanda nuru bütün organları, vücudu, tasarrufları, yolculukları, durumları ve hareketleri için istemesidir. Bunlardan herhangi bir sapma olmaması için kendisinin altı ve üstü yönüne de nur istemiştir.

Değerli sahabi, İbn Abbas -radıyallahu anhuma-, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in teheccüd namazı hakkında -bizzat kendisi- bilgi sahibi olmak için Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in eşi olan teyzesi Meymûne -radıyallahu anha-'nın yanında gecelediğini haber veriyor. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- gece namaz kılmak için kalktığı zaman,İbn Abbas -radıyallahu anhuma- da onunla birlikte namaz kılmak için kalktı ve Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in solunda durarak cemaat oldu. Sağ taraf daha değerli olduğu için ve imamın arkasında tek başına namaz kılanın duracağı yer sağ taraf olması hasebiyle Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- onun başından tutarak (kendinin) arkasından onu sağ tarafına getirdi ve oraya koydu.

Hadisin manası: «Şüphesiz ki Allah size bir namaz ziyade etmiştir.» Manası: Allah -Azze ve Celle- daha önceden kılmadığınız şekli ve biçimiyle size bir namazı ziyade etmiştir. O namaz vitir namazıdır. Minnettarlık için varid olmuştur. Sanki şöyle demiştir: Şüphesiz ki Allah -Azze ve Celle- size beş vakit namazı farz kılmış bu namazlardan size ecir ihsan etmiş ve sevap bağışlamış, bununla da yetinmeyip (sevap kazanmanız için) size teheccüd ve vitri de meşru kılmıştır. Size ihsan üzerine ihsanda bulunmuştur. «O namazı kılınız!» Burada emir vardır. Asılda emirler farz oluşa delalet eder. Ancak bu hadis ve zahiri vitir namazının vacip olduğunu gösteren diğer başka hadisler, sahih ve açık başka delillerle bu vaciplikten çıkmaktadır. Sonra vitir namazının vaktinin sınırı belirtilmiştir. «Onu yatsı namazı ile sabah namazı arasında.» Yani vitrin vakti yatsı namazının kılınmasıyla girer. Bir kişi yatsıyı kıldığında vitrin vakti girmiş olur. Yatsıyı, akşam namazı vaktinde cem-u takdim yapsa da fark etmez. Son vakti ise fecrin doğuşudur. O vakitte tamamlansa dahi fecrin doğmasıyla vitrin vakti çıkmış olur. Sonra Amr b. el-As -radıyallahu anh-: "Bana aktaran Ebu Busra el-Gıfarî'dir." dedi. Amr b. el-As -radıyallahu anh-’a bunu haber veren Ebu Busra el-Gıfarî -radıyallahu anh-'dır. Ravilerden Ebu Temim şöyle dedi: Ben ve Ebu Zer mescitte oturuyorduk. Ebu Zer -radıyallahu anh- mescitte elimi tuttu ve beni Ebu Busre’nin yanına götürdü. Onu Amr b. el-As’ın evinin kapısından sonraki kapının orada bulduk. Yani Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem-'den bu hadis o ikisine ulaştığında, bu hadisin sıhhatini tekit etmek için Ebu Busra -radıyallahu anh-’a gitmişlerdir. Ebu Busra -radıyallahu anh-’ın yanına ulaştıklarında Ebu Zer -radıyallahu anh- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'den aktardığı hadisin sıhhatini sormuş, o da evet demiştir. Sen işittin mi? dedi. Ebu Busre: Evet, dedi. Sen onu işittin mi? dedi. Evet, dedi. O ikisine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'den aktarılanın «Şüphesiz ki Allah size bir namaz ziyade etmiştir. O namaz vitirdir. Onu yatsı namazı ile sabah namazı arasında kılınız!» olduğunu söyleyerek bunun sahih olduğunu vurgulamıştır.

Hadisi şerif sabahın olması ya da ikinci fecrin doğmasıyla Vitir namazının vaktinin geçtiğini beyan ediyor.Bu ihtiyari olan vakittir.İstemeden geç kalınan vakit geç uyanan ve kendisi için fecrin sabaha kadar devam ettiği kimse gibidir.Bu da sayıları bakımından az olmayan sahabe -radıyallahu anhum- geldiği içindir.